SADRŽAJ UTICAJ PORESKOG SISTEMA NA TRŽIŠNU EKONOMIJU U BOSNI I HERCEGOVINI UVOD 1

SADRŽAJ
UTICAJ PORESKOG SISTEMA NA TRŽIŠNU EKONOMIJU U BOSNI I HERCEGOVINI
UVOD
1. Obrazloženje teme master rada
U cijelom svijetu porez predstavlja osnovni na?in na koji se formiraju sredstva u cilju zadovoljenja javne potrebe. Porezi su, ustvari, osnovni stub koji se koristi u svrhu obezbje?enja sredstava za finansiranje javnih rashoda i preko poreza se raspore?uje oko jedne petine do jedne tre?ine bruto doma?eg proizvoda.

Poreski sistem predstavlja grupa svih propisa i normativa koje se povezuju u jedan mehanizam, a sve to u cilju ostvarivanja odre?enih politika poreza. U sistem poreza je uklju?eno više formi poreza koji se razlikuju u zavisnosti od sistema do sistema. Dakle, poreski sistem je skup svih institucija i instrumenata koji se stavljaju na raspolaganje poreskim vlastima u cilju ostvarenja ekonomskog, fiskalnog, socijalnog, te politi?kog cilja u okviru sistema ekonomije. Što se ti?e poreskog sistema u nekoj državi treba ista?i da je to sveukupnost svih poreskih formi. Porez je jedan dio javnih prihoda države i ?ini najvažniji instrumentarijum u prikupljanju prihoda u ekonomiji jedne države, a do njegovog razvoja dolazi tek u doba kapitalizma. Dakle, porezi su najbitniji oblik javnih prihoda u nekoj državi i osnovni instrument javnog prihoda putem koga jedna zemlja prinudno prisvaja finansijska sredstva od subjekta, i to bez direktne protivusluge, a sve to u cilju pokrivanja svojih nov?anih potreba, kao i ostvarenja ekonomskih i socijalnih ciljeva.

Osnovna karakteristika poreza odnosi se na prinudno napla?ivanje, s obzirom na to da porezi predstavljaju davanje bez neposredne protivnaknade. Dakle, porezi su takvi prihodi kod kojih nije prethodno odre?ena svrha za koju ?e se dati porez iskoristiti, pa se napla?uje, isklju?ivo, u nov?anim sredstvima. U praksi se, obi?no, oporezivanje razlikuje od jedne do druge države, bez obzira na to što se radi o sistemu i što bi odnos izme?u elemenata u poreskom sistemu trebalo da bude skladan.
U savremenim državama razvijenih tržišnih privreda, pomo?u poreza se obezbje?uje oko dvije tre?ine do cjeloukupnog javnog prihoda, a isti u strukturi fisklani prihoda ?ine oko ?etiri petine. Što se ti?e bivših isto?no-evropskih socijalisti?kih zemalja, porezi su imali važniju ulogu u ekonomskim bilansima s obzirom na to da je bio prisutan visok nivo socijalizacije.

Zna?aj i uloge poreza se ogledaju u datoj vrsti društveno–ekonomskih i politi?kih ustrojstava društva. Porez je imao manje-više sporadi?nu ulogu, u predkapitalisti?kom periodu, u pribavljanju sredstava u svrhu podmirenja potreba jedne države. U doba feudalizma, domenski prihod je predstavljao osnovni izvor zadovoljenja javnih potreba, a ne porez. Dok je u doba kapitalizma porez postao osnovni i stalni izvor države, te su se broj poreza, obuhvatnost subjekata i finansijski efekti zna?ajno pove?ali. U kapitalizmu porez je dobio presudni zna?aj u svrhu ostvarivanja brojnih funkcija države na ekonomskom i socijalnom planu.

Osim fiskalno-administrativnih funkcija koje su dominirale u doba liberalnog kapitalizma, porezi su dobili preovladavaju?u ulogu u oblasti ekonomskih, socijalnih, demografskih, obrazovnih, kulturnih, zdravstvenih i stambenih politika. „Prethodno navedenu konstataciju je naveo Jozef Šumpeter, koji je bio jedan od najve?ih ekonomskih stru?njaka u prvoj polovini XX stolje?a, da državu svoga vremena nazove poreskom državom.”
2. Predmet i problem istraživanja
Predmet istraživanja ovog magistarskog rada jeste uloga poreskog sistema u ekonomiji Bosne i Hercegovine, odnosno djelovanje poreznog sistema na razvoj ekonomije Bosne i Hercegovine. Istraživanjem ?e se identificirati zna?aj poreskog sistema na razvoj ekonomije u Bosni i Hercegovini.
3. Ciljevi istraživanjaNau?ni cilj ovog istraživanja jeste nau?ni opis poreza i poreskog sistema u okviru koga je akcenat stavljen na pojmovno odre?enje i karakteristika savremenih poreskih sistema, kao i uticaj poreskog sistema na tržišnu ekonomiju. Zapravo, radi se o opisu postupka istraživanja, analiziranja i metodologije koja se upotrebljava u svrhu uticaja poreskog sistema na razvoj tržišne ekonomije.

Posebni cilj istraživanja se ogleda u prezentovanju opštih elemenata u vezi sa teorijom i praksom oporezivanja, da bi se moglo razmotriti na koji na?in poreski sistem uti?e na razvoj tržišne ekonomije.

Društveni cilj istraživanja u ovom radu se odnosi na doprinos u što boljem shvatanju poteško?a koje se vezuju za uticaj poreskog sistemana na razvoj tržišne ekonomije, kako uopšte, tako i za uticaj poreskog sistema na razvoj tržišne ekonomije u Bosni i Hercegovini.

4. Hipoteza istraživanja
Osnovna hipoteza:
Poreski sistem dovodi do rasta ekonomije u Bosni i Hercegovini
Pomo?ne hipoteze:
Poreska struktura i poreska optere?enja u Bosni i Hercegovini nisu prepreka za ve?i ekonomski rast
Velika državna potrošnja, kao i njeno pove?anje negativno uti?u na ekonomski razvoj
Poreska konkurentnost predstavlja jednu od najbitnijih odrednica ukupne konkurentnosti zemlje
Uvo?enje indirektnih poreza stvara mogu?nost za rastere?enje privrede smanjenjem direktnih poreza
5. Struktura rada
Ovaj magistarski rad je podijeljen na pet dijelova. U prvom dijelu, akcenat je stavljen na specifi?nosti savremenog poreskog sistema, i to na pojam i karakteristike poreza, na ciljeve oporezivanja, kao i elemente poreza. U ovom dijelu je pažnja posve?enja i klasifikaciji poreza, te teoriji opravdanja poreza, principima i efektima oporezivanja.

Porez je instrument kojim država prikuplja sredstva potrebna za finansiranje državnih potreba, kao što su finansiranje državnog aparata, odgoja i obrazovanja, odre?enih socijalnih davanja, infrastrukturnih projekata, davanje poticaja i subvencija i sl.. Gra?ani i poduzetnici pla?anjem poreza osiguravaju sredstva za finansiranje odre?enih javih dobara, ali ne sti?u prava da u omjeru pla?enog poreza dobiju odre?enu vrstu usluge. U Bosni i Hercegovini (BiH) porezi su podijljeni na direktne i indirektne poreze.

U drugom dijelu rada, fokus je stavljen na uticaj poreskog sistema na tržišnu ekonomiju, i to na uticaj oporezivanja na preraspodjelu nacionalnog dohotka i stabilizaciona djelovanja oporezivanja. Prva ili primarna raspodjela nacionalnog dohotka u tržišnoj ekonomiji je raspodjela dohotka izme?u privrednih subjekata i vrši se na tržištu putem mehanizma cijena. Sekundarna raspodjela nacionalnog dohotka se odvija izmedju privrednih subjekata i gradjana, s jedne strane, i države, s druge strane. Pol Samjuelson, ameri?ki profesor isti?e da fiskalna politika ozna?ava upotrebu oporezivanja i javnih rashoda u procesu koji ima za cilj da sprije?i pad u privrednom ciklusu i da doprinese održavanju progresivne privrede sa visokom stopom zaposlenosti bez pretjerane infIacije i defIacije. Tako zadataka javnih finansija se smatra uskla?ivanje ukupne potražnje da bi se eliminisala nezaposlenost ili inflacija uz upotrebu državnog trošenja i oporezivanja.

U drugom dijelu radu ?e se razmotriti kako oporezivanje djeluje na privredni razvoj, odnosno kakve efekte može proizvoditi na investicione odluke, na teritorijalnu i gransku opredjeljenost investicija, na tehni?ko-tehnološki progres, na nau?no istraživa?ki rad, itd. Ubrzani otpisi osnovnih sredstava omogu?uju privrednim preduze?ima da iskažu manju osnovicu za oporezivanje dobiti, ?ime se uti?e na pove?anje amortizacionih fondova, a to zna?i i na pove?anje mogu?nosti ulaganja u nove investicije. U istom cilju upotrebljava se i poreska remiza, koja predstavlja odbitak u procentu od poreske obaveze onom poreskom obvezniku, koji je izgradio novi industrijski objekat ili izvršio modernizaciju kupovinom nove industrijske opreme i sl..

Dalje se razmatra uticaj oporezivanja na spoljnotrgovinsku razmjenu i platni bilans, jer se fiskalitetima može sprije?avati odliv bogatstva iz zemlje u inostranstvo. Ekonomski efekti oporezivanja na spoljnotrgovinsku razmjenu dolaze iz uticaja koje oporezivanje može da izazove na cijene roba i usluga koje se izvoze i uvoze. Ovaj proces se može posmatrati sa izvoznog i uvoznog aspekta. Izvozni aspekt ogleda se u mogu?nosti da se putem upotrebe odre?enih poreskih oblika i mjera, uti?e na pove?anje ili smanjenje cijena roba i usluga koje se izvoze, dok uvozni aspekt sadrži suprotne funkcije oporezivanja, jer pokazuje kako može da se usporava, pa i ko?i uvoz strane robe i usluga.

U tre?em dijelu rada, pažnja je posve?ena direktnim porezima u BiH, te njihovom uticaju na ekonomiju. Direktni porezi su porezi gdje se direktno oporezuje porezni obveznik i gdje su osoba koja je dužna platiti porez i osoba koja snosi porezni teter iste osobe. U BiH oni su regulisani na entitetskim nivoima i tu razlikujemo tri vrste poreza, a to su porez na dobit, porez na dohodak i doprinosi (penzijsko, zdravstveno i osiguranje od nezaposlenosti). Porez na dobit na teritoriji BiH utvr?uje se i pla?a prema odredbama zakona i pravilnika o porezu na dobit koji su regulisani na entitetskim nivoima. Obveznik pla?anja je privredno društvo i druga pravna lica, ali ne i samostalni poduzetnici koji pla?aju porez na dohodak. Stopa poreza na dobit u BiH, bez obzira na entitetske propise je jedinstvena i iznosi 10%, ali je porezna osnova druga?ija, pa se ne može re?i da je sistem oporezivanja dobiti jedinstven i ujedna?en. Porez na dohodak pla?aju fizi?ka lica, odnosno zaposlenici, lica angažovana po osnovu Ugovora o djelu, Ugovora o autorskom djelu, samostalni poduzetnici i druga fizi?ka lica. Porez na dohodak je druga?ije regulisan po entitetima, a najvažnije razlike su razli?iti iznosi odbitaka, razli?ita porezna osnova, te razlike u oporezivanju toplog obroka, regresa, dnevnica i ostalih primanja zaposlenika. Doprinosi oporezuju isplate fizi?kim licima, odnosno place i odnose se na penzijsko – invalidsko osiguranje, zdravstveno osiguranje i osiguranje od nezaposlenosti, dok u Republici Srpskoj postoji još i doprinos za dje?iju zaštitu. Kao i prethodna dva, i doprinosi su ure?eni na nivoima entiteta, odnosno disktrikta, te postoje razlike me?u njima.

Oporezivanje kapitala i rada tj. porez na dobit, te porezi i doprinosi na plate imaju presudnu ulogu na preseljenje kapitala iz jedne zemlje u drugu. U tom kontekstu, cijena rada je bitna determinanta atratkivnosti poslovnog okruženja za strane investicije. Što se ti?e poreza na dohodak, Crna Gora, Hrvatska i Slovenija imaju progresivnu stopu poreza na dohodak koja dostiže ?ak i 50% u Sloveniji, dok Bosna i Hercegovina, Makedonija i Srbija imaju jedinstvene i najniže stope poreza na dohodak (10%) u regionu.
U ?etvrtom dijelu rada se govori o indirektnim porezima u BiH, odnosno na?inu na koji porez na dodatnu vrijednost (PDV) uti?e na opšti nivo cijena u Bosni i Hercegovini. Indirektni porezi su porezi kod koji su osoba koja je dužna platiti porezi i osoba koja snosi porezni teret razli?ite osobe. U indirektne poreze spadaju: porez na dodatnu vrijednost (PDV), carine, akcize i putarine. Bosna i Hercegovina ima jednu od najniža stopa PDV-a od svih zemalja Zapadnog Balkana koji iznosi 17% i koji se nije mijenjao od njegovog uvo?enja 2006. godine. Indirektni porezi predstavljaju i osnovu efekata poreza na potrošnju i štednju. Indirektni porezi pružaju mogu?nost da se promijene struktura i izvori poreza, tako što se fokus pomjera sa rada i kapitala na oprezivanje potrošnje. Ove reforme bi trebale imati neutralan fiskalni efekat, te ne predvi?aju rast prihoda za državu. Osim toga, MMF se zalaže za reformu poreskih sistema u pravcu ve?eg udjela oporezivanja potrošnje u odnosu na oporezivanje rada i kapitala, smatraju?i potrošnju manje promjenjivom poreskom osnovicom u odnosu na plate zaposlenih i dobit, što uti?e na stabilnije javne prihode.

U petom dijelu rada pažnja ?e biti posve?ena uticaju poreskog sistema na konkurentnosti privrednih subjekata u Bosni i Hercegovini na konkretnom primjeru.
Na kraju rada je dat zaklju?ak, kao i pregled literature i zvani?nih web sajtova, koji su bili od pomo?i prilikom pisanja ovog rada.

I DIO
SPECIFI?NOSTI SAVREMENOG PORESKOG SISTEMA
Pojam i karakteristike poreza
Porezi predstavljaju klju?nu i veoma važnu ulogu u razvoju Vlada širom svjeta, jer predstavljaju najvažniji izvor prihoda u cilju podmirenja javnih rashoda u okviru jedne države. Veoma bitan cilj ekonomske politike je postizanje ekonomskog napretka i razvoja nacije, pravednu raspodjelu bogatstva i smanjenje siromaštva. Uzimaju?i u obzir ovaj aspekt, javne finansije su uglavnom povezane sa metodama pomo?u kojih se ta sredstva pokrivaju kako bi se zadovoljile javne potrošnje. Uprkos nekoliko ostalih prihoda vlade, porezi igraju primarnu ulogu u razvoju ekonomskog, poslovnog, investicionog i društvenog života u bilo kojoj zemlji.
Politika poreza je važan instrument za povec?anje prihoda, gdje je zapravo i glavni izvor domac?ih prihoda. To je tako?e važan instrument za postizanje odgovarajuc?eg obrazca raspodjele resursa, distribucije prihoda i bogatstva, smanjenja siromaštva me?u ljudima i ekonomske stabilnosti, odnosno kontrolisati da se koristi ekonomskog razvoja ravnomjerno raspore?uju.

Poreski sistem i poreska politika predstavljaju jednu od zna?ajnijih karakteristika nacionalnog suvereniteta jedne zemlje i integralni dio za ukupnu ekonomsku politiku zemlje. Oporezivanje je instrument za ekonomsku regulaciju, koji može uticati na sveukupnu potrošnju, stumulaciju štednje, stimulacija investicione aktivnosti itd.
Ta?no je da porezi predstavljaju isplatu, finansijsku naknadu koju nametnu vlada da prikupi sredstva za direktne i indirektne beneficije. Ina?e se naziva direktno porezima i indirektnim porezima, prvo se obavezno stavlja na rezervisanje za održavanje i administriranje javnog sektora, a drugi je povezan sa koristima koje poreski obveznici dobiju od svoje veze sa tom zemljom.

Poreze možemo definisati kao odre?enu finansijsku naplatu, odnosno kao neku drugu nametnutnu obavezu pojedncima ili pravnim subjektima koji se nalaze na teritoriji odre?ene države. Kao takvi porezi predstavljaju najvažniji segment javnih prihoda. Radi podmirenja javnih rashoda, primarno sredstvo u tom cilju ?ine zapravo porezi odnosno naplata poreza. Historijski posmatrano, porezi su se menjali i napredovali uporedo sa napredovanjem društva kao jedne jedinstvene cjeline. U odnosnu na državno ure?enje, odnosno oblika vladavine, tako su i porezi bili jedni od insturmenata koji su pratili te promene. Ali uloga poreza je uvijek ostajla ista, a to je da su se porezima podmirivali javni rashodi, i da su oni kao takvi nosioci i klju?ni segment podmirenja javnih rashoda u odre?enoj zemlji.
Poreski sistem je set poreza, taksi, doprinosa i drugih javni prihoda koji se unose u jednu zemlju i koji su u celini povezani, koji ostvaruju ciljeve poreske politike zemlje. U teoriji postoje dvije opre?ne idje o sturkturi poreskog sistema, i to:
1. Poerski monizam – postojanje samo jednog poreza
2. Poreski plurizam – on predstavlja takav poreski sistem kji se sastoji iz više oblika i našao je primenu u svim poreskim sistimam svjeta.
Kroz hitoriju poreza, naplata poreza je bila metoda pomoc?u kojeg vlada može izri?iti novac od gra?ana odre?ene zemlje. I dok neki mogu smatrati oporezivanje kao obavezno plac?anje od strane javne vlasti a za koje oni ništa nije direktno ne primaju zauzvrat realnost je takva da se porezima napla?uju privilegije koje koristimo kao aktivni ?lanovi u odre?enom organizovanom društevnom ure?enju.

Zbog loših istorijskih podataka, zajedno sa razli?itim društvenim i kulturnim strukture drevnih civilizacija, nije sigurno kada je prvi sistem oporezivanja je zapravo implementiran. Najstariji registar poreza otkriven je sa otkric?em kralja Škorpiona, odnosno njegove grobnice.

Otkric?e ovih poreskih zapisa bilo je ne samo zna?ajan za historijat poreza, vec? i za pisani jezik uopšteno, odnosno hijreloglife.
Hstorija poreza proteže se hiljadama godina unazad. Porezi su stara kategorija, stara koliko i samo društvo politi?ki organiziovano, ?ije su se mesto uloga i zna?aj menjali tokom vremena, i tako nose?i uvijek specifi?ne karaktereistike odre?ene društvene epohe. Oni su u zna?ajnoj mjeri pratili razvoj društva, države i državnih institucija. Drevne civilizacije, uklju?ujuc?i Grke, Rimljane i Egipc?ane, imale su druga?iji isitem oporezivanja u cilju finasiranja vojnih operacija, javnih službi kao i radi održavanja rezervi zaliha hrane i zlata. U feudalnom društvu poreski sistemi su bili slabo razvijeni, sa malo vrsta i oblika prihoda, jer su prvi fiskalni prihdi, u današnjem smislu te re?i, predstavljali samo izuzetak.

Poreze u pravom smislu re?i sre?emo tek u XIII stole?u u razvijenim zemljama Evrope, sa ograni?avanjem finansijske samovolje vladara od strane staleških skupština, mada su u to vreme sredstva prikupljana putem poreza predstavljana neredovne i povremene prihode. To ne zna?i da i ranije nisu egzistirale sli?ne vrste i oblici prihoda, ali ipak razli?iti po prirodi i karakteru od pravih dažbiinskih prihoda.
Historiju starog stole?a obeležilo je i postojanje poreza kao pravno politi?ke institucije pot?injenog u odnosu na vladara. U feudalnim dr?avama menja se shvatanje poreza što se odrazilo samo na njihovo marginalno u?eš?e u prihodima srednjovekovnih vladara, ve? i na promenjenu terminologiju kojom su se ozna?avale povremene obaveze staleša, u vidu pomo?i i poklana vlada. Tek kasnije, kao jedna od tekovina francuske buržoaske revolucije, uvodi se opštost poreza, kao gra?anska družnost gra?ana, što uti?e na prhvatanje termina obaveza, namet ili porez.
Rašanje buržoaske države i ja?anjeem njenih funkcija ostavilo je snažan pe?at i na porez, daju?i mu primat stalnog i glavnog mehanizma finansiranja državnih potrebe. Posle bur?oaskih revolucija fiskalni sistemi na zapadu menjau svoju osnovu. Bitna promena ogleda se u ukdanju poreskih privilegija na klasno osnovi, ?ime se u principuuvodi poreska jednokost svih gra?ana.

Porez dobija karakter opste javne dušnosti gde se pravni osnov obaveze zasniva na zakonu, za razliku od ranije klasne pripadnosti ili odnosa pot?injenosti. Karakteristi?no je za ovaj period razvoja poreza da je doktrina zastupala gledište o preimu?stvima posrednih u odnosu na neposredne poreze. Umesto dotadašnjih nepravi?nih poreza, uveden je sistem realnih poreza koga su ?ini ?etiri realna oblika i to:
Porez na nekretnine
Porez na pokretne stvari
Porez na vrata i prozore
Patentini porez, kao porez na preduze?e
Suštoina novog sistema realnog oporezivanja sastojla se u tome da porezi poga?aju predmet oporezivanja kao takav, bez obzira na ?injenicu kojem licu stvari pripada, odnosno kojem licu pripada prihod od bojekta oporezivanja. Na taj na?in stvorena je osnova za primenu cedularnog poreskog sistema s obzirom da su se razli?iti prihodi, zavisno od njihogo porekla, razvrstavali u razli?ite kategorije.

Porezi kao historijska kategorija mjenjali su se tokom vremena, u zavisnosti od društvenih, ekonomskih, socijlanih, pliti?kih i drugih faktora, odnosno u zavisnosti od dostigutog stepena razvoja materjilanih proizvodnih snaga i društveno ekonomskih odnosa. Porez od tada pa do danas doživeo je snažnu evoluciju u poglednu brojnosti i razvnorstnosti poreskih oblika, odnosno izgra?ivanje sve složenijih poreskih sistema, proširenje kruga poreskih obaveznika i pove?anja poreskih tereta. Javile su se posebne vrste i oblici poreza, zastareli i prevazi?eni porezi su zamenjeni novim, primerenijim društveno-ekonomskim, politi?ko-socijalnim odnosima u datim društvima.
Na osnovu svega navedenog stvoren je jedan novi sistem poreza i funkcionisanja samih poreza koji kao poseduje posebnu ulogu i mesto u sturkturi javnih prihoda. Iz toga možemo izvesti osnovne karakteristike poreza i to:
Porezi su prinudnog karaktera
Porezi su derivatni prihod države
Nepostojanje prava na povra?aj poreza
Odsustvo neposredne protivnaknade
Nedestiniranost poreza
Porezi se uglavnom upla?uju u vidu nov?anih prihoda
1. Prinudni karakter poreza u demokratskim državama ne dolazi do izražaja prilikom uvo?enja jer je oporoezivanje u isklju?ivoj nadležnosti parlamenta, kao predstavnika poreskih obaveznika. Predstavni?ko teloo usvjenim poreskim zakonom vrši odobravanje poreza ?ime obveznici neposredno preduzimaju poresku obavezu i dužni su da je izvršavaju. Napla?enje poreza sa sobom povla?i primenu raznih zakonskih sankcija i mjera za prinudnu naplatu drugovanog iznosa. Prinudni karakter poreza ispoljava se u momentu dospelosti poreske obaveze, ukoliko poreski obveznik ne ispoštuje rokove za redovno pla?anje poreza. Porezi su apslutna obavezna davanja, za razliku od drugih fiskalnih prihoda. Ukoliko se kod obveznika steknu zakonom predvi?eni uslovi za oporezivanje, oni su dužni da plate porez. Neke druge vrste fiskalnih prihoda, kao što su takse i carine relativno su obavezna davanja, jer obveznici imaju mogu?nost izbora da li ?e koristit neku posebnu uslugu države ili ne.

Država uvodi porez kao opštu obavez za sva fizi?ka i pravna lica na svojoj teritoriji. Ali unutar njenih granica mogu boraviti i raditi i strani državljani, pa se postavlja pitanje njihovog poreskog tretmana. Pošto je u ovom slu?aju presudan ekonomski odnos izme?u države i obveznika, a ne pliti?ki, tako stranac pla?a porez na sve ono što sti?e u toj državi. Opravdanje za takav fiskalni tretman je u tome što i on koristi iste one javne usluge koje država pruža svojim gra?anima. Od ovog pravila postoji izuzetak a to su diplomate.

2. Iz prinudnog karaktera poreza proizilazi slede?a karakteristika, ato je da su porezi dervativan prihod države. Porezi su instrument preraspodjele nacionalnog dohotka i putem njih se zahvata dio prihoda, dohotka odnosno imovine poreskih obveznika kao bližih ekonomsk izvora oporezivanja. Drugim re?ima, država kroz oporezivanje izvodi svoju ekonomsku snagu iz ekonomske snage onish subjekatana nad kojim ima fiskalni suverenitet. Zato su porezi izvedeni prihodi za razliku od onih sredstava koje država sama ostvaruje na osnovu npr. privredne aktivnosti.

3. Poreze ujedno karakteriše nepostojanje prava na povra?aj poreza. Obaveznost davanja zna?i da se obaveznik odri?e jednog dela svoje ekonomskse snage u korist države, bez mogu?nosti da mu se nov?ana sredstva bilo kada vrata. Na osnovu fiskalnog suvereniteta država postaje vlasnik sredstava koja su ubrana oporezivanjem, naime radi se o prenosu sredstava iz režima privatne u oblik državne svojine. Kod javnih zajmova njihovi uplatioci se privremeno lišavaju sredstava i ona se njima posle odre?enog vremena vra?aju, dok se poreski obveznici trajno i definitivno lišavaju finansijskih sredstava. Osim toga, upisnici zajma pored odgovaraju?e visine druga sti?u i kamatu a ?esto i neke druge materijjalne pogodnosti (poreske olakšice, jednostavnije sticanje nekih prava itd.)
4. Osnov nastanka porekse obaveze jeste poreska sposobnost a ne izvršena usluga od strane poreskog organa. Zato obveznici koji su platili porez ne mogu zahtevati od države odre?enu ?inidbu ili propuštanje. Ne postoji korelacija izmešu visine poreza koji obveznik pla?a i korist koje ima od raznih državnih usluga i mjera finansiranih poreskim prihodima. Sredstva prikupljena oporezivanjem država koristi za podmirenje javnih potreba u brjonim oblastima društvenog života. Ta sredstva se naj?eš?e koriste u svrhe spoljne odbrane, finansiranje državene uprave, obrazovanja, zdravstva, socijalnog staranja, kulutre itd. Svi grašani, kao oni koji porez pla?aju mogu da koriste ove usluge države, koje se podmiruju prihodima prikupljenim oporezivanjem. Korist je posredna i zato ne postoji mogu?nost njenog neposrednog uo?avanja.

5. U savremenim demokratksim državama porezi služe za zadovoljenje javnih potrebe, odnosno njima se finansiraju javni rashodi. Stoga je element državne prinude legalan i dopušten jer se porezi zavode u opštem, javnom interesu. Nap?eni poreski prihodi koriste društvu u celini i namenjeni su podmirenju javnih rashoda države. Ova karakteristika ukazuje na nedestinarnost poreza, što zna??i da namena trošenja ovih prihoda, po pravilu nije unapred utvr?ena. Ovaj princip usvojen je iz razloga svrsishodnosti. Me?utim, ima pojednih poreskih oblika u nekim poreskim sistemima ?ija je namena unapred utvr?ena.

6. Porezi u savremenim, modernim i demokratskim državama predstavljaju nov?ani izdatak, a u samo izuzetno i u retkim prilikama je to slu?aj u naturi i to u nekim vanrednim društvenim situacijama.

Elementi poreza
Svaki poreski prihod je kompleksna kategorija i bez njegovog raš?lanavanja na osnvone elemente ne bi iblo mogu?e utvrdiiti pojam i suštinu poreza. Ti osnovni elementi mogu?avaju realizaciju poreza i utvršivanje njegove visine. U poreskoj teoriji preovla?uje shvatanje da postoje ?etiri bitna kostitutvna elementa poreza koji ?ine bi?e samog poreza. Poresko gavanja najpre pretpostavlja postojanje oporezivog predmeta odnosno poreskog objekata i subjekta ?ija se ekonomska snaga zahteva, poreski obveznik. Ova dva elemnat su kvalitativne prirode budu?i da odrešuju samu primenu poreza. Kvantitativni elementi koji uslovaljvaju utvr?ivanje visine porezana sadržani su u adekvatnom kobinovanju poreske osnovice i poreske stope. Putem ovih osvnih elemenata konkretizje se poreska obaveza utvr?ena za obaveznika zakonom kao opšta javna dužnost. Me?utim, stvarni poreski teret pojedina?nog poreskog obveznika može zavisiti još od jednog elemnta propisanog zakonom a to su poreska oslobo?enja i olakšice.

U analizi poreza neizostavno je definisati elemete poreza. Razmevanje i usvanjanje znanja vezanih za poresku terminologiju pružaju na uvid osnov za dalju širu analizu razli?itih poreskih obilika.. Sve poreske oblike uglavnom odlikuje složena struktura, jer se sastoje iz niza elemenata.

1. PORESKI PREDMET
Predemetom oporezivanja neko materijalno dobro-imovina, roba, usluga odnosno dohodak fizi?kih i pravnih lica kao i pravno-ekonomske transakcije. Poreski predmet mo?e ali i ne mora da se podudara sa poreskim izvorom. Poreski izvor ?ine sva ona dobra koja pripadaju poreskom obvezniku iz kojih on pla?a porez. To može biti prihod, dohodak a samo izuzetno imovina. U poreskoj praksi naj?eš?e ne dolazi do poklapanja poreskog izvora i poreskog predmeta s obzirom da država vrši njihovu finansijsku kvalifikaciju za svrhe oporezivanja. Poreski predmet može se odrediti kao koretovani objekat u okviru odre?enog poreskog izvora.

Prihod predstavlja nov?ana sredstva koja redovno priti?u poreskom obvezniku i koja može utrošiti a da time ne umanji svoju imovinu. Dohodak predstavalja zbir svih obveznikovih neto prihoda ostvarenih u toku jedne poslovne godine. Imovina je skup prava koje se u nov?anom obliku pokazuju kao neutrošeni dohodak ranijeg perioda. Imovina ne može biti izvor redovnog, trajnjeg prihoda jer bi se onda takav izvor brzo iscrpeo. Zato se imovina javlja kao objekat i izvor oporezivanja samo u vanrednim situacijama kao što su finansiranje ratnih rashoda, otklanjanje posledica katastorfalnih nesre?a, kada su državi potrebna pove?ana finansijska sredstva. Porez ?iji je izvor saama imovina naziva se realni porez na imovinu. Njegova redovana primena dovela bi do smanjivanja same supstance imovine pa se iz tog razloga retko primenjuje u praksi. U savremenim poreskim sistemima u primeni je tzv. nominalni porez na imovinu, ?iji je objekat imovina ali mu izvor predstavljaju obveznikovi prihodi odnosno dohodak.
Odgovaraju?a definicija dohotka kao predmeta i izvora poreza ve? dugo je probem koji ni ekonomska teorija niti teorija oporezivanja odavno ne uspevaju da reše. Finansijska teorija odstupa od ekonomskog aspekta i pojmu dohotka daje širi ili uži smisao, rukovode?i se prevashodno ciljevima poreske politike. Složenost odre?ivanja pojma dohotka dolazi do izražaja u praksi gde se zakonodavstva uzdržavaju od preciznog i gneralnog definisanja dohotka koji služi kao osnov oporezivanja. Pitanje definisanja dohotka u poreskom smislu usmjerilo je finansijsku teoriju u dva pravca.

Prva starija teorija, teorija izvora, po njoj dohodak ?ini zbir ?istih prihoda koji poreskom obvezniku priti?u redovno i iz trajnih izvora tokom odre?enog vremena. Prema novijoj teoriji pove?anja ?iste imovine, dohodak ?ine neto prihodi kojima u jednom vremenskom periodu, ?esto taj period iznosi godinu dana, raspolaže poreski obveznik, nezavisno od toga da li prihodi priti?u iz stalnih odnosno redovnih izvora.

Savremena nauka o finansijama kod definisanja poreske obaveze prihvata princip personalilteta koji podrazumeva uvažavanje svih onih momenata kako li?nih tako i ekonomskih, koji su mogli umanjiti opresku sposobnost obveznika. Na?elno sagledavanje realne ekonomske snage obveznika nala?e odbijanje svih izdataka, troškova i tereta vezanih za sticanje i ?uvanje dohotka.
2. PORESKA VLAST
Poreski organi istupaju u poreskom odnosu sa pozicija državne vlasti. Njihova autoritativnost u poreskoj materiji proizilazi iz poreskog zakona koji im dodeljuje mo? odlu?ivanja o zasnivanju, sadržini i prestanku poreskog odnosa. Ovde se prevashodno radi o javnim, finansijskim interesima države i zadovoljavanju javnih potrebe. Efikasnom primenom poreskih propisa i realizacijom poreskog sistema država ne sme da ugržava privatne, imovinse interese poreskih obveznika.

Od primitivne službe poreska administracija i vlast se razvila u savremno organizovanu državnu instituciju sa širokim ovlaš?enjima u domenu primene i kontorloe primenjivana poreskih propisa. Najve?i broj proeskih administracija organizovanj je na osnovu finkcionalnog modela. Ovakva organizacija se zasniva na formiranju posebnih odeljenje koja izvršavaju pojedina?ne funkcionalne administrativne poslove za sve vrste poreza.

Reforme savremenih poreskih sistema prate i promene u funkcionisanju poreskih administracija. Onse ue uglavnom ogledaju u uslužnoj orijenataciji ka poreskim obveznicima i pecijalizaciji osoblja. Osnovne funkcije poreskih organa ti?u se utvr?ivanja, naplate, kontrole i revizije poreskih obaveza. Navedene aktivnosti ozna?avaju faze u porcesu oporezivanje.

Utvr?ivanje ili obra?unavanje, razrez poreza predstavlja zajedin?ku ili pojedina?nu aktivnost poreskih organa i poreskih obveznika koja je usmerena na procenu poreske sposobnosti i konkretizaciji porekse obaveze. Obra?unavanje poreza obuhvata utvr?ivanje poreske osnovice za konkretnog obveznika i primenu poreske stope na tako dobijenu veli?inu. To je najteža i najzna?ajnija faza oporezivanja odnosno najteži i najzna?ajniji dio posla poreske administracije. Fazu utvr?ivanja poreza poreski organ završava donošenjem poreskog rešenja u kome se konkretizuje iznos poreskog duga. Ve?ina razvijenih sve više primenjuje i drugi metod koji se sastoji u samoutvšivanju poreske obaveze od strane poreskih obveznika. Samooporezivanje pretpostavlja obavezu isplatioca prihoda da podnese poresku prijavu i da sam obra?una i uplati odre?enu dažbinu na odgovaraju?i ra?un. Nako toga, poreska admisntracija proverava ta?nost prikazanih podataka iz poreskih prijava i vrši kontrolu utvr?ivanja preske obaveze.
Naplata poreza javlja se u dva vida i to:
Redovna
Prinudna
Naplata poreza predstavlja redovan na?in gašenja poreskog duga. Sve aktivnosti poreskih organa usmerene su u kranjem cilju na pove?anje procenata naplate poreza ?emu doprinosi, pored ostalog, i korektan odnos poreskih službenika prema poreskim obveznicima. U tom pogledu potrebno je preduzimati odgovaraju?e mere kako bi se smanjio broj obveznika koji kasne sa uplatom dugovanog poreza, uz pove?anje procenta naplata u odnosu na prethodnu godinu. Efikasnost naplate poreza zavisi i od preciznosti utvr?ivanja postupka prinudne naplate ?ime bi se smanjio prostor za ispoljavanje samovolje poreskih organa.

Bez adekvatne kontrolne funkcije ni jedan poreski sistem ne bi mogao efikasno da se realizuje. Slabo organizovana poreska kontrola predstavlja prvi indkator o slabosti poreske administracije u celini. Kontrola treba da obezbedi pravilno odvijanje smanjivanju evazije poreza. Suština poreske kontroje je u proveri ta?nosti i ispravnosti utvršivanja poreske osnovice, pravilnosti primene poreskih stopa i blagovrenosti uplate poreske obaveze. U savremenim uslovima postavljanje adekvatnog poreskog informacionog sistema je preduslov za efikasno obavaljanje kontrolnih poslova. S obzirom da poreski organi tehni?ki ne mogu da sporvedu proveru ovih obaveza potrebno je da razviju kontrolnu strategiju u pogledu selekcije obveznika za kontrolu, obuhva?enog vremenosg perioda, broja kontrolisanih obveznika, u?estalosti kontrola, kombinacije adekvatnih metoda.

Poreska revizija prestavalja proveru da li je poreski obveznik konkretno obra?unao i izmirio poresku obavezu. Opšta karakteristika poreske revizije jeste da je ona mnogo detaljnija i šira u porešenju sa drugim tipovima poreskih provera. Svrha sprovo?enja naknadne provere poreske kontrole je postizanje preventivnog efekta. Korist se ogleda u tome što poreska administracija kroz riviziju dobija informacije o funkcionisanju poreskog sistema i teško?ama u njegovoj primeni.

3. PORESKI OBVEZNIK
Poreski obveznik je fizi?ko iili pravno lice ukoliko raspolaže poreskom sposobnoš?u i nije zakonom oslobo?eno porekse obaveze. Poreski obveznik je fizi?ko ili pravno lice koje je zakonom odre?eno da plati porez. Na njemu leži pravni teret poreske obaveze. To lice duguje porez, pa je prema tome poreski dužnik. Za razliku od subjekata npr u gra?anskopravnom odnosu odnosu, poreski obaveznik pored pravnog subjektiviteta (sposobnosti da sti?e prava i obaveze) ne mora imati i poslovnu sposobnosti budiu?i da je poreska obaveza ekonomskog karaktera. Zato oporezivanju podležu i maloletna lica, lica koja su pod strateljstvom i lica koja se nalaze u zatvoru, pod uslovodm da poseduju imovinu ili realizuju prihode. Poreska teorija ali i praksa nije jednodu?na kada je u pitanju udre?ivanje obveznika kod poreza na dohodak fizi?kih lica. Rešenja se kre?u od dore?ivanja pojedinca koa obaveznika ovog poreza do zahvatanja prihoda grupe kojoj on pripada kao što su brak porodica. U savremenim poreksim sistemima uo?ava se tedencija u pravcu odvojenog, individualnog oporezivanja dohotka supružnika. Individualno oporezivanje na najpoptpuniji na?in omogu?avaostvarivanje zahteva za personalizacijom i individualizacijom poreske obaveze. Prihvatanjem pojedinca kao obaveznika ne sprije?ava se mogu?nost da se razli?ito oporezuje obveznik zavisno od njegove li?ne situacije.

U finansijskoj teorii i svojveremeno se pojavilo pitanje opravdanja oporezivanja pravnih lica u smislu postojanja njihove zasebne ekonomske snage. ?injenica je da akcionarsko društvo nikada ne neraspodjeli svojim akconarima kroz dividende cjelokupni iznos dobiti. Jedan dio dobiti ostaje neraspore?en i namenjen je akumulacji i ukazuje na odre?enu ekonomsku snagu, nezaviso od ekonomske snage akcionara kao suvlasnika akcionarskog društva. Neoprezivanje neraspore?ene dobiti favorizovalo bi akcionarsko društvo u odnosu na ostale organizacione oblike preduze?a kojima se oporezuje cjelokupna dobit.
U savremenim poreskim sistemima sva preduže?a koja imaju status pravnog lica su obaveznici poreza na dobit korporacija, a to su društva kapitala i ona društva koja su registrovana kao pravna lica. Ako društvo nema status pravnog lica, njegova dopit se oporezuje kao dio dohotka svakog od partnera koji se u tom slu?aju javljaju kao poreski obveznici kao fizi?ka lica.

4. PORESKA OSNOVICA
Oreska osnovica služi za obra?unavanje poreza. Naj?eš?e se utvršuje u novcu ali ima slucajeva da se obra?unava i prema mjernim jedinicima. Zbir osnovica kod svih poreskih oblika ?ini podlugu fiskalnog zahvatanja ?ime se uti?e na ekonomske prilike privrede i gra?ana.

Poreska osnovica se odre?uje kao kvantitativna konkretizacija poreskog predmeta. Druga?ije re?eno to je vrednost poreskog predmeta izražena u novcu.

Prema na?inu odmjeravanja, poreske osnovice se dele na:
Osnovice po koli?ini ili specifi?ne osnovicie
Osnovice po vrednosti
Zbog svojih nedostataka osnovice po koli?ini se re?e primenjuju u poreskoj praksi. Razlog zbog toga je jer se ne mogu izra?unati precizno u nov?anoj vrednosti. U inflacionim uslovima neopohodna je povremena revalorizacija preskog iznosa. Za osnovicu po vrednosti bitna je procena vrednosti poreskog predmeta. Razvrstavanje poreskih osnovica može se vršiti i primenom kvantitativne metode što zna?i da se za osnovni kritierijum podele uzima koli?ina relevantinih inicija na kojima se kvalifikacija osnovica zasniva. Tako se razlikuju
Paušalna osnovica i
Stvarna osnovica
Prema prirodi paušalne osnovice mogu biti utvr?ene odre?enim propisom. Prema elementima koje sadrži paušalna osnovica može biti delimi?na odnosno parcijalna, gde se prilikom procjene visine osnovice uzima manji broj najvažnijih elememenata poreskog predmeta ili zbirna gde se pr procjeni visine poreske osnovice uzima ve?i broj elemenat koji odre?uju poreski predmet
Stvarna poreska osnovica je najadekvatnijii izraz ekonomske snage obveznika. Za njeno utvr?ivanje primenjuje se neposred metod procjene vrednosti poreskog predmeta. Pretpostavke za priminu stvarne osnovice postoje kako bi obveznika tako i kod poreske administracije. Osnovne formlane pretpostavke na drugoj strani stvaraju obavezu za poresku administraciju da raš?lanjavaju podatke iz prijave i da ih kvantitativno i kvalitativno ocenjuje.

U poreskoj praksi se koristi nekoliko metoda za utvr?ivanje poreske osnovice:
Indicijarna metoda je najstariji postupak utvr?ivanja poreske osnovice kji je zbog svoje jednostavnosti korš?en u ranijim poreskim sistemima sve do kraja XIX stole?a. Poreska osnovica se utvr?ivala prema odre?enim spoljašnjim znacima iz kojih se posredno izvodno zaklju?ak o preskoj snaz obveznika. Ranije se u francuskom poreskom sistemu porez na prihod od zgrada pla?ao prema broju vrata i poreza
Kod direktne metode ili metode sopstvene prijave, poreska osnovica se utvr?uje na osnovu podataka koje je preskom organu dostavio sam poreski obveznik. Poreskim propisima utvr?ena je dužnost poreskog obveznika da prijavi odre?ene ?injenice, odre?eni doga?aj, odre?ene podatke o rezultatu svoje delatnosti ali i druge podatke koji nadležnom poreskog organu mogu?avaju da utvrdi poresku osnovicu. Na osnovu podataka iz evidencije koje je obavezuan da vodi, poreskoi obveznik je dužan da poreskom organu prijavi sve ?injenice koje su od zna?aja za utvr?ivanje stvarne poreske osnovice
Indirektna metoda, metoda prijave tre?eg lica, koristi se u slu?ajevima kada je tre?e lice po prirodi svog posla i po vrsti podataka kojima raspolaže upoznato sa ?injenicama relevantim za oporezivanje poreskog obveznika. Propisima može biti uvedena obaveza banaka da podatke o prihodima obveznika preko žiro ra?una moraju da dostave nadležnom poreskom organu. Može se propisiati i da državni organi moraju da obaveste poreski organ o ?injenicama koje ?e poslužiti za utrvr?enje poreske osnovice.

Službena-administrativna metoda, primenjuje se u situacijama kada poreski obveznik nije podneo poresku prijavu iako je je bio dužan da to u?ini, kada je poreski obvezniko podneo prijavu ali sa podacima koje poreski organ smatra neverodstojnim i kada ni poreski obveznik ni tre?e lice nisu bili obavezni da poreskom organu dstave podatke potrebne za utrv?ivanje poreske osnovcie. Zato relevantne podatke poreski organ obezbe?uje iz izvora kojima raspolaže. Vrednost ovog metoda u velikoj mjeri zavisi od svesnosti i spremnosti svih organa što ?e uticati i na verodostojnosti i ta?nost prikupljenih podataka o obvezniku i njegovom prihodu i tropkovima.

Metoda upore?ivanja je ustanovljena da se, bar približno, utvrdi poreska osnovica, kada nedostaju podaci obaveznika. Kod primene ove metode polazi se od konstatacije da su dva obveznika koji ovabvljaju istu delatnost pod približno jednakim uslovima ostvarili iste ili približno isteprihode. Ako su poznati prihodi jednoga obveznika, oni služe kao osnovica i za drugoga
5. PORESKA STOPA
Primenom poreske stope na poresku osnovicu izra?unava se visina poreza. Poreska stopa opredeljuje veli?inu ekonomske snage poreskog obveznika posle oporezivanja. To je jedan od najzna?janijih elemnata poreza, od ?ijeg izbora zavisi i ostvarenje ciljeva poreske politike.

Poreska stopa se naj?eš?e odre?uje kao dio osnovice izražen u prcentu koji primenjen na osnovicu daje iznos poreza. Izuzetno, kod spcifi?nih poreza, gde je primenjena posebna odnosno specifi?na poreska osnvica, poreska stopa se utvr?uje u apsolutnom iznosu.Poreska stopa može se posmatrati kao odnos izmešu nosioca poreza i poreske osnovice.

Uobi?ajni kriterijum koji se koristi za razvrstavanje poreskih stopa jeste oddnos izme?u kretanja poreske stope i kretanja poreske osnovice. Poreske stope mogu biti:
Proporcionalne
Progresivne
Regresivne
1. Proporcionalna poreska stopa je ona koja ostaje jednaka i nepromenljiva bez obzira na to pto se osnovica menja. Primena konstante stope na razli?ite visine osnovica ima za rezlutat razli?ite iznose poreza. Njeno osnovno obeležje je to da one neutralno djeluju na odnose me?u ekonomskim snagama iz kojih se oporezivanje obavlja. Ova karakteristika proporcionalnih stopa se manifestuje tako da odnosi koji su postojali izme?u ekonomskim snaga pre oporezivanja ostaju identi?ni posle oporezivanja. Zato primena proorcionalnih stopa odgovara principu horizontalne privla?nosti.
2. Progresivna stopa raste sa porastom poreske osnovice. Taj rast može biti ravnomjeran, ubrzan i usporen. Posledica primene progresivnih stopa je da visina poreza uvijek raste i to brže nego što se pove?ava poreska osnovica. Razloge za uvo?enje i primenu progresivnih poreskih stopa treba tražiti kako na fiskalnom tako i na ekstrafiskalnom podru?ju. Teorijksi, one su fiskalno produktivnije od proporcijlanih stopa i smatraju se insturmentom koji je mogu?e ostvariti princip vertikalne prvi?nosti.

3. Prilikom ocenjivanja jednog poreskog sistema treba imati u vidu da primena progresvinih stopa kod jednog ili nekogliko poreskoh oblika ne dovodi nužno do progresvinog oporezivanja. Razlog tome je široka upotreba posrednih poreza koji regresivno djeluju na ekonomsku snagu potroša?a. Ako primena progresivnih poreskoh stopa dovodi do smanjenja, odnosno do anuliranja regrisivnog djelovanje posredih poreza, nije ostvareno progresivno oporezivanja. Progresivne poreske stpe mogu se primenjivati u vidu:
Direktne progresije. Direktna progresija postoji kada se na pove?anu poresku osnovicu neposredno primenuje pove?ana poreska stopa. Progresivno oporezivanje može se realizovati putim primene globalne progresije ili progresije po tranšama.

Indirektna progresija ozna?ava prikriveno progresivno oporezivanje gde se prmenjuje zakonska proporcionalna stopa. Progresivni efekat se postiže tako da se obaveznikov dohodak umanjuje za jedan stalan iznos u postupku utvr?ivanja poreske osnovice.

6. PORESKA OSLOBO?ENjA
Porez je opšta javan dužnost koja poga?a sva lica kod kojih su se stekli zakonom propisani uslovi. Me?utim, u stvarnom životu neka lica nisu u mogu?nosti ili nisi sposobna da izvrše poresku obavezu. Zato od na?ela opštosti poreza postoje odstupanaja kroz primenu poreskih oslobo?enja i olakšica. Ovakve poreske pogodnosti u savremenim finansijskim literaturama nazivaju se poreski podsticaji.

Poreska oslobo?enja mogu biti predmetna i li?na a po vremenu trajanja, trajna ili vremenski ograni?ena. Trajna poreska oslobo?enja uslovaljavaju uglavnom razlozi politi?ke prirode. Poznato je da se od pla?anja poreza osloba?aju strane države i njihove organizacije, me?unarodne institucije, strani diplomatski predstavnici i dr, i to naj?eš?e u slu?aju reciprociteta.
Trajna poreska oslobo?enja mogu se davati i iz socijalno-politi?kih razloga onim institicijama koje vrše socijalnu delatnost (Crveni krst). Privremeno poresko oslobo?enje vezano je za odre?eni period vremena i po isteku tog perioda oslobo?enje prestaje. Ova vrsta oslobo?enja pruža se iz ekonomskih razloga u cilju podsticaja ekonomskog razvoja, djeluju?i na ve?e zapošljavanje, brži tehnološki progres ve?u produktivnost i efikasnost, uravnoteženje ponude i tražnje, stimulisanje izvoza i ostalo.

Pod poreskom olakšicom podrazumeva se oslobošenje od pla?anja dela poreza. Obveznik je dužan da plati porez ali u nižem iznosu u odnosu na druge ibveznike istve vrste prihoda. Za poslovanje privrednih subjekata najzna?ajnije su poreske olakšiceulaganja, kao što su ubrzana amortizacija, umanjenje osnovice po osnovu ulaganja i odbitak od poreza po osnovu ulaganja odnosno ivesticioni poreski kredit.

Poreska oslobo?enja i olakšice predstavalju mjere poreske politike kojima se djeluje na ublažavanje poreskog tereta u odnosu na opšti režim oporezivanja propisan zakonom. Poreski podsticaji predstavljaju ustupke koje država odobrava u oednosu na poreskog obveznika, u pore?enju sa opštim pravilom oporezivanja koje je ve? utvr?eno zakonom.

Efekti ovakvih poreskih stimulacija javljau se i na strani obveznika i na strani država. Odobravanjem podsticajnih mjera poreskim obveznicima djeluje se na njihovu eknomsku snagu, ?ime se posti?e promena u njihovim aktivnostima. Na drugoj strani, poreski podsticaji ili poreski rashodi za državu zna?e lišavanje dea potencijalnog preskog prihoda. Svako blaže tretiranje poreskih obveznika, pravno uobli?eno kroz odstupana od opšteg koncepta preske norme, povla?i smanjenje poreskih prihoda. Iz tog razloga jedan od glavnih zahteva koji se isti?e u okviru savremenih poreskih reformi ti?e se restriktivnog odobravanja podsticajnih mjera poreskim obveznicima, a to zna?i tek po ostvarenju jasno predstavljenih zakonom predvi?enih i utvr?enih kriterijuma.
Teorije opravdanja poreza
Kao što je ve? navedeno porez predstavlja oduzimanje odre?enih nov?anih sredstava, imovine ili dohotka radi pokrivanja odre?enih javnih prihoda, kojima država raspolaže a sve u svrsi i cilju gra?ana. Pla?anje poreza predstavlja obaveznu stavku, i ona je kao takva definisana u Ustavu kao i posebnim zakonima koji se bave ovom oblasti, te je lice, odnosno poreski obaveznik dužno tu obavezu i da nadmiri. Sa teorijske ta?ke gledano to predstavlja veoma prost sistem ali sistem koji je veoma teško objasniti, odnosno objasniti samu valjanu ulogu pla?anja poreza. (causa impositionis). Brojni teoreti?ari i ekonomisti se trude da prona?u i definišu razloge pla?anja poreza što u mnogim slu?ajevima varira od vremena u kojem se ta teorija iznela, uloge države i idejama kojima ti teoreti?ari raspolažu. Opravdanje poreza može se najbolje uo?iti u dvijema primarnim teorijama i to:
Teorija sile
Teorija ugovora
Teorija naknade
Teorija osiguranja
Teorija uživanja
Teorija žrtve
Teorija suvereniteta
Teorija sile
Ona je jedna od najstarijih teorija koja je bila vladaju?a u starom vjeku a donekle i u srednjem vjeku. U skladu sa tadašnjim društvenim odnosima pravo oporezivanja se objašnjavalo pravom pobedioca koji je mogao da pobe?enom ili pot?injenom oduzme i život a tim pre njegovu imovinu. Vladar je imao sva apsolutna prava i bio je apsolutni vladar na svojoj teritoriji i kao takav vrhovni vladar imao je pravo da uvede obavezna davanja bez i?ije saglasnosti. Pot?injeni nisu imali pravo na prigovor o uvo?enju poreza njegovoj visini, zapravo nisu imali pravo da se izjasne po bilo kom pitanju. Ona je bila nametnuta i kao takva obavezna za sve.

Teorija ugovora
Teorija ugovora se javlja u ranom srednjem vjeku, ona opravdava ubiranje poreza od slobodnog stanovištva. Po toriji ugovora porez se zasnivao samo na pravno-ugovornoj obavezi izmešu staleža i vladara, ?ime se pravedno oporezivalo slobodno stanovništvo.. Stupao je na snagu ugovor koji je specifi?no odre?ivao visinu poreza, na?in isplate kao i odre?ene garancije da ?e porezi biti iskoriš?eni u svrhe u koje su i prikupljeni. Ova teorija je nastala u onom historijskom momentu razvoja poreza kada su oni bili povremena, sporadi?na i namenska davanja na ?ije pla?anje nisu bili obavezni svi stanovnici. Ugovorom izme?u staleške skupštine, kao organa koji je predstavljao poreske obveznike i vladara, utvr?ivao se ta?an iznos poreskog duga za svaki stalež, kao i na?in isplate i granacije namenske upotrebe poreza.

Teorija naknade
Po?iva na ideologiji ravnopravnosti subjekata na bazi slobodne razmene i slobodne konkuretnosti. Popušta se od tradicionalnog na?ina prikupljanja poreza, odnosno putem sile od strane vlastodržaca. Država pokušava da pronadje novo mesto u sistemu vladaju?eg liberalnog kapitalizma. Država tretira porez kao privatno-pravnu obavezu. Ova teorija je najuže povezana sa teorijom prirodnog prava, a zastupali su je najpoznatiji teoriti?ari liberalnog kapitalizma poput Adama Smita, Davida Rikarda i dr. I me?u savremenim finansijskim teoriti?arima i ekonomistima ima zastupinika ideije o porezu koa naknadi za javne usluge. U okviru ove toerije nije postojao jedistveni stav o vrsti i koristi koji poreski obveznici imaju od države.

4. Teorija osiguranja
Poznati filozof i teoreti?ar prava Moteskje zastupao je je teoriju osiguranja, odre?uju?i porez kao premiju osiugranja s obzirom da se država brine za materijalnu i li?nu bezbednost gra?ana. Kako je obim sigurnosti ve?i što je veža imovina ova teorija se zalagala za primenu progresivnog oporezivanja. Monteskje u okviru ove teorije vidi porez kao onaj dio imovine koje gra?ani daju državi kako bi im država obezbedila opstanak i sigurnost. Pojam poreza kao naknade za izvršene usluge od strane države zastupali su i fiziokrati koji su isticali potrebu samo jednog poreza i to poreza na zemljište. Država djeluje kao suverena vlas i od nje se o?ekuje da pruži sigurnost gra?ana u pogledu ostvarivanja svoje dobiti i njihove imovine
5. Teorija uživanja
Ova teorija u oporezivanju pronalazi opravdanje u tome da država vršeži svoje javne funkcije omogu?ava i osigurava poreskim obaveznicima da nemetano uživaju i raspolažu svojim dohotkom.

6. Teorija žrtve
Prerasptanjem liberlanog kapitalizma u drugoj polovini XIX stole?a pojavila se Teorija žrtve. Napuštanjem individualnog shvatanja države i prihvatanjem ostvarivanja i drugih ciljeva putem oporezivanja, javljaju se shvatanja o eti?kom osnovu pla?anja poreza, kao žrtvi u opštem interesu. Ovo u?enje razli?ito gleda na odrešivanje visine žrtve, odnosno visine poreza. Jedni teoreti?ari zalažu se na apsloutno jednaku žrtvu, odnosno da svi treba da pla?aju porez u jednakim iznosima.

Drugi ukazuju na potrebu proorcionalno jednake žrtve u smislu da svi treba da pla?aju poreze u istom procentu od svoje osnovice
Tre?a grupa teoreti?ara polazi od minimalne žrtve u koriste?i pretpostavku o marginalnoj (grani?noj) koristi dohotka. Kao grani?na korist dohotka obveznika opada sa porastom dohotka, oni smatraju da ve?i dio poreskog tereta treba da ponesu najbogatiji
7. Teorija suvereniteta
U savremenoj finansijskoj literaturu dominantna je ova teorija, prema kojoj je poreska jursdikcija države atribut njene suvereneosti. Subjektivno poresko pravo proisti?e iz politi?ke veze koja postoji izme?u državljana i države. U porezima ne treba gledati cjenu za usluge nego obavez pla?anja nastalu usled pripadnosti državnoj zajednici.

U savremnom svetu razvojem ekonomskih odnosa oporavdano se može tvrditi da vez politi?ke prirode izme?u državljana i jurisdikciju danas proširuje i na strance koji na njenoj teritoriji poseduju imovinu, sti?u dohodak ili obavljaju transkacije
Osnvoni argument kojim se služi teorija suvereniteta, i koji se danas podrazumeva kada se govori o oporezivanju, leži u obavezi doprinosi ostvarivanju funkcija i zadataka države. Prema tome, klju?na kategorija na kojoj ona po?iva je kategorija poreske sposobnosti. Kao najbolji pokazatelji poreske sposobnosti javljaju se dohodak i potrošnja
Principi oporezivanja
U zavisnosti od džave do države možemo se susresti sa razli?itim vrsta poreza i poreskih sistema. Sav taj dijapazon poreskih sistema nazviamo poreskim pluralizomom, za razliku od poreskog monizma gde je bio zastupljen samo jedan i jedinstven sistem. Poreski prnicipi su rukovodna na?ela koja se moraju poštvatio prilikom izrade i realizacije oreskog sistema i preduzimanja mjera poreske politike. Njihova sadržina i primena obezbe?uje svrsishodno ostvarenje poreske delatnosti koja se sastoji u što ta?nijem i efikasnim utvr?ivanju poreske obaveze i naplati poreza. Prakti?na vrednost principa oporezivanja ogleda ses u postavljanju okvira unutar kojih se vrši raspodjela poreskog tereta u društvu. Zahtevi koji se postavljaju pred poreze, iskazani u vidiu principa oporezivanja, odnose se na cio poreski sistem. Zna?aj i sadržina poreskih pricipa menajli su se uporedo sa prmenom mesta i uloge poreza. U poreskoj praksi, neki poreski principi se ostvaruju više a neki manje.

U teoriji poreza smatra se da je prvu preciznu formulaciju prnicipa oporezivanja dao Adam Smit u svom djelu “Bogatstvo naroda” iz 1776 godine, postavljanjem ?etiri kanona oporezivanja. Ti pricipi su:
1. Princip opšosti
2. Princip odre?enosti
3. Princip ugodnosti
4. Princip ekonomi?nosti naplate poreza
Zahtevi koji se danas postavljaju pred savremeni poreski sistem uticali su na odre?enu modifikaciju ovih klasi?nih na?ela oporezivanja u pogledu izmene njihovih naziva i sadržaja. Svi poreski principi mogu se klasifikovati u ?etiri grupe:
Finansijska poreska na?ela
Ekonomska poreska na?ela
Socijalno-politi?ka na?ela
Poresko tehni?ka – administrativna na?ela
1. FINANSIJSKA PORESKA NA?ELA
Ubiranje potrebnih i dovoljnih finansijskih sredstava jeste prioritantan cilj oporezivanja savremnih država. U grupu fiskalni hporeskih na?ela stvrstavaju se prncip izdašnosti i princip elasti?nosti
Princip izdašnosti
Princip izdašnosti oporezivanja podrazmeva da ubiranjem poreza treba prikupiti sredstva koja ?e zajedno s ostalim javnim prihodima omogu?iti da se podmire planirani javni rashodi. Za sve poreske oblike nekog šporeskog sistema ne može se re?i da su izdašni. U savremenim poreskim sistemima postoje razvnorsni poreski oblici ali samo porez na dohadak fizi?kih lica, opšti porez na promet, akcize, doprinosi za obavezno socijalno osuguranje.
Ostali poreski oblici zadržavaju se u poreskom sistemu radi ostvarivanja drugih funkcja kao što su ekonomske ili socijlane politike. Zato izdašnost poreskog sistema ne zavisi od broja poreskih oblika ve? od okolnosti u kojoj su mjeri zastupljeni porezi koji mogu biti izdašni, na šta uti?e njihova obuhvatnost i visina.

Princip elasti?nosti
Pod princiipom elasti?nosti podrazumeva se mogu?nost poreskog sistema da se što br?e i uspešnije prilagodi promenama i visini javnih rashoda. Pošto javnio rashodi pokazuju tedenciju rasta od poreza se o?ekuje da obezbede dovoljno sredstava za finansiranje rastu?e javne potrošnje. Treba imati u vidu da visina svih poreza nije kostantna i da zavisi od njiove ve?e ili manje prilagodljivosti konjukturnim kretanjima u privredi.

U poreze koji su manje osetljivi na privrednu konjukturu i bolje se prilago?avaju promenana u javnim rashodima spadaju porez na promet, akcize na odre?ene proizvode i porez na imovinu. Porezi kod kojih su primenjene progresivne stope kao što je porez na dohodak fizi?kih lica, u ve?oj mjeri reaguju na nepovoljna privredna kretanja, što ima za posledicu znatnije oscilacije u visini prikupljenih poreskih sredstava.

Ukoliko se za kriterijum razlikovanja uzme na?ina na koji se obezbe?uje prilago?avanje poreskih prihoda porastu javnih rashoda, pravi se razlika izme?u ekonomske i legalne elasti?nosti. Ako se finansijska elasti?nost poreza postize autmatski, tako da prihodi sami pratie rast javnih rashoda, bez ikakve intervencije od strane države, u pitanju je ekonomska elasti?nost. Porez na poremt je ekonomski elasti?an porez jer s pove?anjem obveznikove potrošenje autmoatski rastu i preski prihodi bez menjanja poreskih stopa. S druge strane, ako je radi uve?anaj proeskih prihoda neophodno da se u zakonskom postupku promeni poreska stopa, radi se o legalnoj elasti?nosti.

Takvo obležje ima porez na imovinu. Me?utim, prilagodiljvost poreza zahtevima za sredsvima za finansiranje pove?anih izdataka države može da se postigne samo ako se ne pojave zna?ajniji vanredni rashodi, ti rashodi su ?esto izazvani ratom, elementarnim nepogodamam idr.

2. EKONOMSKA NA?ELA
Postavljanje ekonomskih poreskih na?ela proizilazi iz same priorede poreza, da on umanjuje ekonomsku snagu obveznika. Porezima se na jednoj strani djeluje na ponašanje pojedina?nih poreskih obveznika ?ije se reakcije preko tržišta prenose na druge subjekte, direktno ili indireknot oporezivane. S druge stra, sniženjem ili pove?anjem poreskog tereta ostvaruju se makreoknomski efekti na nivu cjelokupne privrede.
U savremenim državama porezi se koriste kao zna?ajan insturment ekonomske politike, što podrazumevapoklapanje ciljeva i efekata oporezivanja. Da bi se to u najve?oj mjeri postilgo, potrebno je da se uvaže odre?eni ekonomski pricipi:
Efikasnosti
Umjerenost poreskog optere?enja
Izbora poreskog oblika
Izbora poreskog izvora
Princip efikasnosti
Zbog same prirode porezi pružaju podstcaje da ljudi promene svoje ponašanje. Porezi neizbežno djeluju na alokaciju ekonomskih resursa, opredeljuju potroša?ev izbor izmešu razli?itih dobara kao i izmešu rada i dokolice, menjaju odulke u pogledu držanja aktive u udgovaraju?em obliku. Oporezivanje se zato mora tako postaviti da što manje uti?e na donošenje poslvnih i privatnih odluka poreskih obveznika. Imaju?i u vidiu samu prirodu poreza, mogu?nosti za fiskalnu politiku, mogu?nosti za fiskalnu politiku u tom pogledu dostu su ograni?ene.

Sa stanovišta efikasnosti oporezivanja mogu?e je uo?iti razliku izme?u distorzivnih i nedisotrzivnih poreza koji izazivaju razli?ite reakcije kod obveznika.

Nedistorzivni porezi jedino izazivaju efekat dohotka koji se ogleda u umanjenju obaveznikovog dohotka. Radi se o glavarini si obzirom da ona ne menja modaliteta ponašanja obavezunika na tržištu. Prema tome, porez je nedistorzivan ako ne postoji ništa sto obveznik može da u?ini da bi promino svoju poresku obavezu. Svi ostali porez, zna?i oni vezani z apromenljive karakteristike porskih obveznika su distrizvni. Kod njih se uz efekat dohotka, javlja i efekat supstitucije koji se ogleda u njihovim nastojanjima da umanje svoju poresku obavezu ili da je se potpuno oslobode. Efekalt supstitucije dovodi do ekonomske neefikasnosti jer remeti izbor potroša?a.

U tom smislu može se do?i do zaklju?ka da su distorzivni porezi neefikasni porezi i da polaze?i od pretpostavke da je na tržištu pre uvo?enja nekog poreza postoja efikasna alkokacija ekonomskih resursa. U ekonomskoj teoriji se smatra da je efkiasna ona alkoacija resursa pri kojoj nikakvo pomeranje ekonomskih faktora ne može poboljšati polozaj jednog lica a da to pritom ne pogrša položaj drugog lica.
Država bi iznos tako?e mogla da isti iznos prihoda prikupi putem glavarine ili paušalnog poreza, budu?i da je taj porez neutralan sa stanovništa racionalne alkacije resursa. Me?utim, ovaj porez ne uživa razlike u ekonomskoj snazi poreskih obveznika i zato ga savremene države ne koriste.

Princip umjerenost preskog optere?enja
Spremnost obveznika za prhvatganje i izvršavanje proeske obaveze u velikoj mjeri zavisi od visine poreskog tereta. To je faktor koji najneposrednije djeluje na ponašanje poreskih obveznika što ukazuje na zna?aj pravilnog izbora granica oporezivanja. U tom smislu, zahtev za umjerenim poreskim optere?enjem mora odgovarati psihološkom stavu obveznika u pogledu prhvatljivog i podnošljivog poreskog tereta. Ovaj zahtev za izbegavanjem preteranog poreskog optere?enja sadrži jedno od važnih upustava za vo?enje uspešne poreske politike.

Posmatrano sa aspekta ukupne privrede, prnicp umjerenost oporezivanja podrazumeva utvr?ivanje apsolutnog poreskog limita. Ukoliko bi se prešla ta apsolutna granica oporezivanja, prnicip umjerenost poreskog optere?enja došao bi u koaliziju sa principoim izdašnosti poreza, što bi se neposredno odrazilo na nedovoljnost poreskih prihoda. Na ekonomski zna?aj preteranog poreskog optere?enja naro?ito su ukazivali zastupnici teorije ekonoijme ponude. Oni su naglašavali važnost niskih grani?nih poreskih stopa koje podsti?ku sklonost radu i investiranju i na taj na?in pova?avaju ponudu kao efikasno sredstvo za suzbijanje inflacije.
Složena ekonomska dejstva koja porezi izazivaju u društvu ukazuju na nužnost poštovanja principa umjerenost poreskog optere?enja. Država mora prona?i odgovaraju?u mjeru poreskog zahvatanja na nekom nivou izme?u donje i gornje granice oporezivanja. Opšta zapažanja koja se odnose na pravilo o umjerenost poreskog optere?enja usmjerena su, pre svega, na konstatciju da tip i visina poreskih stopa uti?u na stepen fiskalnog optere?enja ali da stvarni nivo preskog tereta zavisi od na?ina definisanja poreske osnovice.

Princip izbora poreskog oblika
Princip izbora poreskog oblika postavlja zatev da se prlikom oporezivanja mora voditi ra?una i o dejstivma koje porezi ispoljavaju na prakti?nom planu. Efketi oprezivanja ne smeju biti razli?iti niti bitno od stupati od cilja koji se primenom poreza želi posti?i. Treba se posebna pažnja obrati na to da su efekti oporezivanja na ponudu, tražnju, ekonomski rast, proces proizvodnje uvijek u skladu sa ciljevima ekonomse politike države. Primaran cilj ovog pricipa je da se vodi ra?una o ekonomskim efektima oporezivanja.

Princip izbora poreskog izvora
Ovaj princip postavlja zahtev da se porezi ubiraju iz prhioda odnosno dohotka obveznika i to na takav na?in da se oporezivanjem ne uti?e na smanjenje privredne aktivnosti poreskog obveznika. Kao izvor oporezivanja može poslužiti i imovina i takvi porezi se nazvijau realnim porezima na imovinu U savremenim poreskim sistemima modernih država imovina se izuzetno javlja kao izvor oporezivanja. U najve?em broju slu?ajeva primenjuje se nominalni porezi na imovinu, tj porezi kod kojih je imovina predmet ali ne i izvor poreza. U takvim slu?ajevima raslopaganje imovinom je spoljna manifestacija visoke ekonomske snage obveznika. Me?utim, poresku obavezu po ovom osnovu obveznik ?e izmiriti iz svog dohotka a ne iz imovine.

3. SOCIOPOLITI?KA NA?ELA
Postavljanjem socijalnopoliti?kih na?ela terba da se realizje zahtev z apravi?nim oporezivanjem. Raspostranjeno je mišljenje da je pravi?no oporezivanje ono koje je opšte i ravnomjerno raspore?eno na sve poreske obveznike.

Princip opštosti poreza
Opštost poreza smatra se formalnim mjerilom pravi?nosti. Primenjeno na materijju oporezivanja odrazmeva da sva lica moraju da u?estvuju u pla?anju poreza. Opravdanje opštosti poreza proisti?e iz prirode i karaktera javnih usluga koje se svima nude na zajedni?koj, nedeljivoj osnovi. Formalno-pravno urešena jednaskost oporezivanja u praksi se može pretvoriti u svoju suprotnost. Pozivaju?i se na opšti interes, država koriguje princip univerzaalnosti poreza priznavanjem oreskih osloba?anja. Principom opštosti poreza ne opredeljuje se kakvo to oporezivanje treba da bude da bi se obezbedila jednakost poreskih obveznika pred poreskim zakonima.

Princip pravnomjernosti poreza
Ravnomjerna raspodjela poreskog tereta odre?uje se kao materijlana pretpostavka pravi?knog oporezivanja. Teorijski posmatrano mogu?a su dva pristupa raspodjeli poreskog tereta Prema prvom poreski teret treba rasporediti na sve subjekte srazmerno koristi koju uživaju i to od koriš?enja državnih usluga. Me?utim, u krajnjem efektu bili bi ostvareno nejdnako poresko optere?enje i ne bi bilo rešen opšti problem oblikovanja poreske sturkutre. Zato se u savremenoj poreskoj politici i praksi primenjuje shvatanje da je primena ravnomjernog oporezivanja ostvariva prema poreskoj sposobnosti.
Ukoliko se poreska sposobnost ispoljava kroz razli?ite manifestacije ekonomske snage, postavlja se problem kako rasporediti poreski teret na lica sa istom eknomskom snagom a kako to u?initi u situacii razli?itih ekonomskih snaga. Otuda se u pravi?nosti u poreskom smislu može javiti u dva oblika i to horizontalna pravi?nost koja postavlja uslov jednakkog tretmana lica pod istim ili sli?nim ekonomskim okolnostima. Dok sa druge strane vertikalna pravi?nost se javlja ako postoji opravdanje za jednak tretman lica pod istili ili sli?nim ekonomskim okolnostima analogno time ta lica bi trebala da podležu istom poreskom tretmanu.

U savremenoj finansijskoj teoriji dominara stav da ukoliko se oporezivanje virši srazmerno ekonomskoj snazi obveznika, to se postiže primenom poreskih stopa.

4. PORESKO-TEHNI?KA NA?ELA
Poresko-tehni?ka na?ela oporezivanja ustanovaljavaju se radi urešivanja odnosa poreske administracije sa poreskim obvenikom, u smislu njihove bjektivizacije kao i izbegavanja nepotrebih sporova u poreskoj materiji. Ona služe kao pravno tehni?ki okvir za što efikasnije i uspešnije izvršavanje same poreske obaveze od strane proeskih obveznika. U ovu grupu na?ela spadaju:
Princip odre?enosti poreza
Princip ugodnosti pla?anja poreza
Princip jeftino?e ubiranja poreza
Princip odre?enosti poreza
Klasi?na poreska maksima glasi da poreski propis treba da bude lex certa. Poreska obaveza ima svoj smisao ako je odre?ena u pogledu iznosa poreskog duga, roka pla?anja, na?ina pla?naja kao i drugih elemenata koji su od zna?aja za utvršivanje i naplatu poreza. Ovde se javlja zahtev da svi elementi poreske obaveze budu formulisani na što je mogu?e jasniji i nedvosmislen na?in. Same granice i sadržaj poreskih normi moraju jasno biti uo?ive iz samog zakonskog teksta. Zakonska rešenja moraju biti jasna da ih obveznici mogu razumeti.

Poreski propisispadaju u vvrstu pravne regulative koja podleže veoma ?estim promenama. Razlog leži u tome da se radi u izuzetno složenoj materiji, jer materija oporezivanja je veoma složen proces i kao takva ona je u obavezi da prati društveno-ekonomske i socijalno-politi?ke situacije i klime u društvu. Poreske izmene nastaju u slu?aju potrebe za prikupljanjem dodatnih javnih prihoda i sprije?avanja evazije poreza.
Princip ugodnosti pla?anja poreza
Ovaj princip zahteva da svaki porez bude napla?en u vreme i na na?in koji najbolje odgovara poreskom obvezniku. Rok dospe?a poreske obaveze treba da bude utrv?en tako da poreski obveznik podmiruje svoju obavezu zavisno od priticanja prihoda. Sam postupak oporezivanja treba da bude što jednostavniji kako bi poreski obvenik mogau što kra?em roku da reguliše svoje poreske obaveze.

Ukoliko se pla?anje poreza ne prilagodi po vremenu i na?inu koji ?e najbolje odgovarati obvezniku, to ?e izazvati ne samo njegov poreski otpor ve? ?e ga i dodatno opreretiti zbog prilago?avanja takvim nepovolojnim poresko-tehni?kim rešenjima.

Princip jeftino?e ubiranja poreza
Smisao ovog principa ogleda se u upotrebi da troškovi utvr?ivanja, naplate i kontrole poreza treba da budu što niži kao i da troškovi kojima se izlaže poreski obveznik pri ispunjenju poreskih obaveza budu u što je mogu?oj mjeri minimizirani. Ovaj prnicip ukazuje potrebu da porezi budu ekonomi?ni. Ukupan trošak ubiranja poreza sastoji se iz dva dela:
Administrativnih troškova
Troškova ispunjenja poreske obaveze
Administrativni troškovi se mogu definisati kao troškovi sprovo?enja poreskih zakona. Oni sadrže plate poreskih službenika sa doprinosima za socijalno osiguranje i drugih troškova poput službenih putovanja, održavanje opreme i opremanje kancelarije, ra?una itd. Princip ekonomi?nosti oporezivanja postavlja zahtev da ovi troškovi budu što niži. Na visinu troškova primene porsekog sistema uti?e niz okolnosti poput složenost poreskog sistema, ?injenica da li su poreske stope diferencirane ili ne, postoji li mnogo poreskih oslobo?enja i olakšica, da li administracija ima stu?an kadar i savremenu opremu, nivo eknomske razvijenosti i da li je fiskalni sistem centralizovan ili ne. Troškovi pla?anja poreza mogu se javiti u obliku:
Nov?anih troškova
Vremenskih troškova
Psihi?kih troškova
Ciljevi oporezivanja
Prilikom razmatranja osnvoinih karakteristika prihoda savremen države, istaknuto je da u najve?em broju zemlaja poreski prihodi predstavljaju osnovni uvid prihoda. Pribavljanje finansijskih sredstava državi i drugim telima usko je vezano za sam pojam poreza. Ovo je tzv. fiskalni cilj oporezivanja, koji je dugo vremena dominirao u poreskoj politici.

Pored fiskalnog cilja u savremenim finansijama, porez predstavlja efikasan instrument politike državi u u ostvarenju ekonomsko-politi?kih i socijalno-politi?kih ciljeva, ti ciljevi predstavljaju nefiskalne ciljeve. Ostvarenje fiskalnog cilja oporezivanja predstavlja realizaciju samo jednog od ciljeva oporezivanja, koji se u principu postavljaju pred poresku politiku
Prema krtierijumu važnosti razlikuje se primarni i sekundarni ciljevi, a ako se za krtierijum razlikovanja koristi prioritet ostvarenja jednog cilja nasprman drugih, razlikuju se glavni i sporedni cilj.

Ciljevi oporezivanja nisu nepromenjivog ve? varijabilnog, promenjivog karaktera, što zavisi od mesta i uloge pojedinih poreskih oblika u poreskom sistemu. Sa genezom poreskog sistema evoluirali su i ciljevi poreza. Ostvarenje fiskalnih ciljeva, odnosno samo prikupljanje javnih prihoda nije jedna svrha oporezivanja. Po?ev od XX stole?a prezi dobijaju, osim primarnog fiskalnog cilja, i druge ciljeve, tako da u savremenim uslovima postoje i ekonomski politi?ki, dravstveni, demografski, kulturni i drugi ciljevi. Po tome porezi ne služe samo za priupljanje prihoda da bi se finansirali rashodi i ostvarili U tom smislu, ciljeve poreza možemo podeiliti na:
Fiskalne
Vanfiskalne
Fiskalni ciljevi, u suštini svode se na obezbe?ivanje finansijskih sredstava za zadovoljenje javnih potreba. Fiskalni cilj je prvi i najzna?ajniji cilj oporezivanja. Da bi se efikasno ostvario, on mora da se uskla?uje sa socijlanim, eknomomski, politi?kim i drugim ciljevima, odnosno on je uzajamno povezan vanfiskalnim ciljevima. Vanfiskalni ciljevi poreza predstavljaju ostvarenje društveno ekonomskih i socijalno politi?kih ciljeva kao i u svim sferamam društvenog života
Fiskalni ciljevi su dominirali u periodu srednjeg stole?a, dok se vanfiskalni ciljevi jaljvalju sa prvim razvojnim fazama kapitalizma. U samoupravnoj socijalisti?kj Jugoslaviji, porezi, kao i doprinosi koristili su se za ostvarivanje brojnih društvenih ekonomskih socijalnih zdravstvenih i drugih ciljeva. Politikom poreza i doprinosa može se podsticati produktivnost rada, ujedna?avati uslovi privre?ivanja, uravnotežavati spoljnotrgoviniski i platni bilans, stimulirati globalni regionalni i strukturni razvoj, posti?i harmonizacija ponude i tra?nje, uticati na smanjenje socijlane razlike, podržati i osnivati objekata za napredak i razvoj društveno ekonomske, kulturno prosvetne, nau?no obrazovne i socijalno zdravstvene infrastrukture.

Ciljevi poreza nisu sami po sebi svrha. Oni su unapred predodre?eni za ostvarivanje planiranih efekata u privredi, jer i fiskalna politika predstava upotrebu poreza i doprinosa radi ostvarivanja ekonomskih, socijlanih i fnansijskih ciljeva. To je i osvnovni i primarni cilj oporezivanja, jeste obezbe?ivanje finansijskih sredstava neophodnih za funkcionisanja države.

Ekonomski ciljevi oporezivanja mogu se realizovati na mikro i makro planu
Mikroekonomski ciljevi oporezivanja se ostvaruju u pojedinim sektorima privrede ili na nivuo pojoedinih privrednih subjekata
Makroekonomski ciljevi ooporezivanja usmjereni su na globalne ekonomske odnose. Mogu?nost uticaja poreza na osnove makroekonomske agregate, kao što su stabilnost cjena, puna zaposlenost, uravnoteženi platni bilans, poslužilo je savremenim društvima i državama za vo?enje politike državnog intervencionizma.

Porezi se mogu koristi i kao instrumenti socijalne politike. Socijalni ciljevi oporezivanja pokazuju se u nastojanjima države da smanji razlike u materijlanom položaju poreskih obveznika. Me?u ostalim ciljevima oprezivanja aktuelni su demografski ciljevi kada zemlje u kojima je niska stopa nataliteta odobravaju poreske olakšice za porodice sa ve?em brojem dece, ili uvoode porez na osobe koje ne stupaju u brak.
Efekti stabilizacije ostvaruju se djelovanjem poreza na finalnu potrošnju i tražnju. Napla?ivanjem poreza apsorbuje se jedan dio kupovne snage ekonomskih subjekata i smanjuje rapsoloživi dohodak sektora preduze?a i stanovništva.

Efekti oporezivanja
Porezi izazivaju vrlo složena i kompleksna dejstva u privrdi i društvu. Zbog oporezivanja nastaju poreme?aji, ne samo u poslvanju privatnih lica ve? u privatnim poslovima pojedinaca. Efekte oporezivanja mogu?e je klasifikovati na razli?ite na?ine. Ukoliko se za kriterijum podele uzme stepen podudaranja sa ciljevima, razlikuje se željeni, delemi?no željeni i nepoželjni efekti. S obzirom da ubiranje poreza uti?e na ponašanje privrednih subjekata i na odnose osnovnih makroekonomskih agregata, tako je mogu?e razlikovati mikro i makro elemetne oporezivanja.
Jedna sfera vladinih aktivnosti uklju?uje oporezivanje i potrošnju. Porezi predstavljaju prinudni prenos imovine od pojedinaca na vladu koja se napla?uje da troši njih. Me?utim, zanimljivo i relevantno, moade?i prou?avaju?i vladine troškove i njihove efekte. Mi se ograni?avamo na obrazac koji bi u suprotnom sledili u?esnici na tržištu.

Kao što smo ve? rekli, oporezivanje predstavlja prisilni prenos imovine od jednog grupa pojedinaca (poreskih obveznika) u drugu (vlada). Kao takvo, oporezivanje nije i ne može se zamisliti neutralnim za tržište.

Neutralnoš?u na tržištu pordrazumeva situaciju kada pojedinac ili firma funkcioniše kao dio tržišta. Ovo može biti slu?aj samo u mjeri u kojoj je pojedinac ili firma u pitanju radi u okviru prava privatne svojine i slobode ugovor. Kao što smo upravo rekli, oporezivanje po definiciji je prisilno mešanje u prava privatne svojine. Stoga sam pokušaj da se poreski porez uskladi sa neutralnoš?u tržišta iz starta je osu?eno na propast.

Efekti oporezivanja se mogu grupisati u:
Efekti pre oporezivanja
Efekti posle oporezivanja
Dosadašnja praksa je pokazala da ?esto i samo nagovešstavanje, da ?e se prisptupiti uvo?enju nekog novog poreza, navodi poreskog obveznika na razmišljanje, kako bi sveo svoju poresku obaveznu na što manju mjeru. Radnje o kojima je re?, mogu se vršiti kako na sektoru formiranja dohotkoa tako i potrošnje.

Zakonita evazija ili utaja poreza dolazi vršenjem odre?enih radnji ?ija je osnovna svrha izbegavanje poreske obaveze. Poreski obveznici izbegavaju pla?anje poreza, a da pri tom ne dolaze u sukob sa zakonom.

Izbjegavanje pla?anja poreza
Neizvršenje poreskih obaveza je pojava stara koliko i sami porezi. Evazija je kao senka, stalno prati poreze kroz njihov istorijski razvoj a samo menja svoje forme prate?i savremen društvene tokove. Evazija je veoma složen fenomen koji se može posmatrati iz raži?itih perspektiva i to kao problem javnih finansija, poštovanja zakona, etni?kih shvatanja idr.

Izbegavanje pla?anja poreza postoji u situaciji kada poreski obveznik koji treba da ispati odrešeni porez, izbegne da to uradi a pritom ne prenese teret pla?anja na drugo lice. Ovde je re? o nepostupanju u skladu sa zkonim normama koje regulišu ovu oblast, tj oblast o obavezi izmirenja poreskog duga.

Sa pravnog aspekta razlikuju se dva koncepta evazije:
Zakonita evazija
Nezakonita evazija poreza
Linija razgrani?enja izme?u izbegavanja i utaje poreza je nelegalnost ponašanja. U praksi postoje mnoge sive oblasti gde je veoma teško povu?i jasnu granicu, što nekada dovodi poreske vlasti u situaciju da na neodgovaraju?i na?in kvalifikuju odrešene slu?ajeve kao izbegavanje pla?anja poreza.

1. Legalno izbegavanje pla?anja poreza (tax avoidance)
Legalno izbegavanja pla?anja poreza obuhvata ponašanje obvezniksra?unata na umanjenje poreske sposbnosti koriste?i sve zakonom dopuštene mogu?nosti. Suština ovih mehanizama je poresko planiranje. U praksi se naj?eš?e javljaju slede?i na?ini legalne evazije:
Uzdržavanje od potrošnje
Supstiticuija
Poslovna preorijentacija
Promena mesta boravka
Promena mjesta obavljanja djelatnosti
Vertiklanna kocentracija
Izdaci za reklamu i prpagandu
Humanitarna davanja
Promena državljanstva
Ivesticije
Osnivanje offshore kompanija
Takva ponašanja obveznika smatraju se prhvatljivim izbegavanjem poreza za razliku od neprihvatljive ali i dalje zakonite evazije i ona kao takva nije predmet sankcionisanja u razvijenim državama. Ovim terminom ozna?avaju se aktivnosti obveznika koje nemaju poslovni ili ekonomski cilj kao njihovu osnovnu svrhu, ve? isklju?ivo dobijanje poreskih pogodnosti.

Linija razgrani?enja ova dva modaliteta zakonite evazije je vrlo fluiidna jer je ponekad teško povu?i preciznu granicu izme?u veštog vošenja poslova i zloupotrebe prava u poreskoj materiji. Ukoliko obveznik u svom poslovanju ne teži ostvarivanju legitimnih, komrcijlanih ciljeva, ve? koristi odre?ene prave forme kako bi izbegao pla?anje nekog poreza, takvo njegovo ponašanje kvalifikuje se kao nedozvoljeno vršenje prava. On to ?esto vrši u vidu zaklju?ivanja simulovanih i fiktivnih poslova.

Kod ocjene valjanosti jednog poreskog sistema ne smeju se zanemariti efekti zakonite evazije iz dva razloga:
Prvo nije verovatno da ?e porezi koji se lako izbegavaju obezbediti dovoljno prihoda državi.

Drugo, troškovi koje izaziva izbegavanje poreza su dodatni gubitak za ekonomiju.

2. Nezakonita evazija poreza (tax evasion)
Nezakonita evazija poreza predstavlja neposrdno kršenje poreskih propisa kada poreski obveznik svesno i namjerno izbegava izvršenje poreskih propisa i svoje postoje?e poreske obaveze. U našem pravnom sistemu nepoštovanje poreskih propisa pravno se kvalifikuje kao poreski prekršaj, privredni prestup u oblasti poreza i krivi?na dela poreske utaje. Raspon protivpravnih ponašanja u izvrpavanju poreske obaveze u suštini odražava stepen fiskalne nedsicipline poreskih obveznika.

Postupci i akcije koje preduzima obveznik u cilju izbegavanja ili umanjenja poreske obaveze uglavnom su identi?ni i kada se radi o poreskim prekršajima i kada je u pitanju poreska utaja, s tim pto je linija razgrani?enja izme?u ove dvije vrste poreskih deliakta visina utajenog poreza.

U tom cilju koriste se primera radi, dvostruke poreske knjige, izdavanje laznih dokumenata, otvaranje poslvonih ra?una na fiktivna imena, rad na crno itd. Veli?inu evazije poreza teško je odvojeno posmatrati od šireg okvira neformalne ekonomije imaju?i u vidu organsku povezanost ova dva fiskalna fenomena. Siva ekonomija je u suštini najzna?ajniji modalitet evazije poreza, budu?i da se javlja kao neposredna reakcija ekonomskih subjekata na previsko poreske terete. Poreska utaja se u odre?enom broju zakonodavstava svrstava u kriv?na dela protiv privrede i kažnjava dosta strožijim sankcijama.
Na uzroke i posledice evazije poreza uti?e veliki broj faktora. Na konkretno ispunjenje poreske obaveze uti?u ne samo ekonomski i pravni ve? i politi?ki, socijalni i institucionalni faktori sredine. Neprhvatanje i nepridržavanje poreskih pravila u ve?oj mjeri od strane poreskih obaveznika jasan je signal da poreski zamišljena stvarnost odudara od ekonomske realnosti.

U standardnoj finansijskoj literaturi uzroci evazije poreza uobi?ajno se klasifikuju na subjektivne i objektvine faktore. U subjektivne uzroke ubrajaju se neki elementi vezani za samu li?nost porskog obveznika. Kao takvi naj?eš?e se navode: poreska svest, poreski mentalitet itd.
Uzroci objektivne prirode sadržani su u veli?ini poreskog optere?enja odnosno visini stope, na?inu oporezivanja, visini kazne itd.
Kroz teorijske modele pojedini autori nastoje da analiziujraju ponašanje obveznika sklonih evaziji poreza opd dejstvom ve?eg broja okolnosti. Posledice evazije poreza su višesturke prirode i u prvom redu se ispoljavaju kroz umanjeni fiskalni randman prikupljenih prihoda. Finansijski efketi izbegavanja poreza ve?ih razmena mogu doprineti nastajanju budžetskog deficita. Sa stanovišta obaveznika ova posledica se ispoljava kroz nejednaku raspodjelu poreskih zaduženja jer se ukupna poreska masa distribuira na na?in druga?iji od onog kako je zakonodavac predvideo, zbog manjeg broja poreskih obveznika.

Posebno štetni za privredu mogu biti ekonomski efekti poreske evazije. Ona može da poremeti jednakost uslova poslovanja kroz sniženje troškova proizvodnje onih obveznika i ekonomskih sektora koji pribegavaju utajama poreza. Time se stvara nelojalna konkurencija izme?u savesnih i nesavesnih poreskih obveznika, što se na ekonomskom planu odražava kroz cjenovne disparite proizvo?a?a, naro?ito ako je utaja poreza dostigla zna?ajne grani?ne vrednosti. Poreme?aji u privredi mogu poprimiti oblik sektorskih neravnoteža na tržištu kada se pod uticajem evazije remete ekonomski izbori privrednih subjekata što dalje uti?e na racionalnost i efikasnost privre?ivanja.

Socijalne posledice evazije vezane su za reme?enje poreske jednakosti kao proklamovanog na?ela oporezivanja, jer ukoliko jeda krug obveznika izbegava pla?anje poreza teime se rugi obveznici dovode u nejedank ekonomski i socijalni položaj. Socijalna diferencijacija je najuo?ljivija posledica poreskih prevara države koja prouzrokuje horizontalnnu nejednakost u mjeri u kojoj poreski obveznici sa istom poreskom sposbnoš?u ne pla?aju isti iznos poreza, što dovodi do razlika u njihovom materijalnom položaju.

Politi?ki sistem tripi od posledica izbegavanja pla?anja poreza budu?i da ovako ponašanje poreskih utajiva?a jer potkopava osnove što poresku evaziju povezuje sa ustavnom obavezom pla?anja poreza. Njenim nepoštovanjem narušava se i na?elo doprinošenja javnim potrebama, srazi obveznika.

Prevaljivanje poreza
Prevaljivanje poreza predstavlja taku pjavu pri kojoj zakonom odrešni poreski obveznik putem menjanja cjena prevaljuje poreski teret u cjelosti ili delimi?no na tre?a lica. Prevaljivost, kao prirodno svojstvo posrednih poreza, prema shvatanjima savremen finansijske nauke pod udrešenim uslovima može se javiti i kod neposrednih poreza. Takva saznanja o mogu?im stepenima prevaljivosti upu?uju na širinu i ozbiljnost efekatea koji se potpuno autonomno, mimo preduzetih poreskih mjera ogrivaju u realnim privrednim tokovima.

Kod prevaljivanja se pretpostavlja da poreski obvenik nije uspeo da na neki pravno dozvoljen ili nedozvoljeni na?in izbegne ili umanji poresku obavez. Instrument za takvo prebacibvanje poreskog terete jeste prodajna, odnosno kupovna cjena proizvoda ili usluge. Po kvalitetu prebacivanje može biti potpuno ili delimi?no. Kao mesto prevaljivanja poreskog tereta pojavljuje se tržište sa svojim mehanizmom ponude i tražnje. Identitet prevaljivanja pojedinih poreza, naro?ito poreza na potrošnju, zavisi od stepena elasti?nosti ponude i tražnja za odre?enom robom tako da se obi?no poreski teret deli izme?u kupca i prodavca.
Sam proces prevaljivanja u krajnjem efektu pokazuje ko kona?no snosi teret oporezivanja. Taj subjekt može biti lice koje je zakondavac imao u vidu prilikom regulisanja poreske materije, ali su vrlo realna predvi?anja da ?e to biti neko sasvim drugo ili tre?e lice, koje je i protiv svoje volje definitivno primailo na sebe neki dio poreskog tereta. Na kraju, ukupan poreski teret u jednom prvredi snose pojedinici kao potroša?i ili primaoci raznih oblika dohodaka. Kod prebavljivanja poreza državna blagajna nije ošte?ena ali sa stanovipta poreske politike nije nevažno ko stvarno snosi poreski teret. Posledica prevaljivanja poreza bi?e nesaglasnost izme?u ciljeva i efakata oporezivanja
Tradicionalno zna?enje prevaljivanja shvatalo se kao proces pomo?u kojeg se direktno nov?ano optere?enje prebacuje putem uska?ivanja cjena s po?etne ta?ke do svoje finalne ta?ke. Klasi?na finansijska teorija posmatrala je prevaljivanje kao isklju?ivo finansijksi fenomen u kome su se mogle predvideti relativno pouzdano reakcije poreskig obveznika. Stoga ova teorja je nastojala da odredi faze u disperziji poreskih efekata kroz privredu. Fiskalno-tehni?ki posmatrano, pojednostavljena šema procesa prevaljivanja obuhvata tri faze.
Poreski zakon jasno odre?uje lice koje je proglašeno poreskim obveznikom, ostavalju?i mu mogu?nost da obavezu prenese na drugo lice. To je prva faza djelovanja prevaljivanja koja se naziva prekusijom.

U drugoj fazi poreski subjekt koji je prhvatio poresku obavezu prevaljuje tu obavezu na tre?e lice osloba?aju?i sebe na taj na?in da porez plati. To oslobašanje koje se naziva reperkusijom on sprovodi putem prevaljivanja unapred tako što ura?unava porez u cjenu proizvoda, unatrag, snižavaju?i cjenu nabavljenih sirovina ili pla?anjem nižih najamnina ili bo?no-prebacivanjem poreskog tereta na neoporezovane proizvode.

Ako ne postoji mogu?nost daljeg prevaljivanja od strane poreskog subjekta na koga je porez reperkusijom prevaljen, ve? ga on mora platiti, nastje faza poreske incidence. U ovoj fazi to lice poste kona?ni platac poreza ili destinar.

Savremena teorija je postavila pitanja da li se ovde završavaju granice prevaljivanja ili se dalje kroz privredne tokove šire efekti oporezivanja kao reakcija na uvedenu ili izmenjenu poresku obavezu. Porez se može dispersirati na veliki broj subjekata tako da on postaje bezgrani?no prevaljiv, ako za to postoje poresko-tehni?ki i ekonomski uslovi. Razlog je jednostavan jer se niko ne miri sa ?injenicom da je on taj koji definitivno treba da snosi poreski teret i zato ?ini sve što je u njegovoj mo?i da izbegne ili dalje prevali taj teret. Ovi efekti se manifestuju u oscilacijama ponudi i tra?nje na planu cjelokupne nacionlane ekonomije.

Kompleksna analiza ovog finansijskog i ekonomskg fenomena ne sme prenebregnuti važnu ?injenicu da dužina i složenost procesa prevaljivanja poreza zavise od karakteristika tržišnog mehanizma. Prevaljivanje poreza je mogu?e samo ako je kupac robe voljan da plati cjenu robe u koju je ura?unat u porez. Namjera zakondoavca da odre?eni porez bude prevaljen na poreskog destinara u praksije naj?eš?e osuje?ena. Taj put podnošenja poreskog tereta o?evidno ne mora biti i obavezan za tržište i odnose koji vladaju na njemu.
Ekonomsi faktori su odlu?uju?i objektivni ?inioci relavantni za prevaljivanje poreza. Poreske analize su pokazala de ja proces prevaljivanja utoliko ve?i u koliko je stepen elasti?nosti tražnje manji. S druge strane, prevaljivanje poreza je u direktnoj zavisnosti sa elasti?nosti ponude. U periodu prosperiteta lako je prevaliti porez na kranjeg potroša?a kroz pove?anje cjena, pošto je ponuda redovno manja od tražnje. U periodu receisje prakticno je nemogu?e prevaliti porez kro rast cjena na kranjeg potroša?a jer izostaje potrošnja proizvoda a time i pla?anje poreza odnosno mogu?nost prevaljivanja.

Pranje novca
Pranje novca predstavlja sistem u kome se nelegalno ste?en novac stavlja u legalne tokove. Pranje novca je odre?eni vremenski proces kretanje ilegalno ste?enih sredstava, koji traje duže ili kra?e, da bi se kroz ciklus transformacije na kraju dobila privredno legalna ste?ena sredstva. Ekonomska analizha naglašava slede?e karakteristike pranja novca i to:
Pranje novca se odnosi na bilo koju aktivnost koja poti?e iz kriminalnih ii nezakonith radnji
Ugrožavanje finansijskog sistema jedne zemlje
Pranje novca ve? dugi niz godina uti?e na globalnu ekonomiju. Procenat pranja novca se iz godine u godinu pove?ava, što predstavlja pretnju globalnoj ekonomiji kao i njenoj sigurnosti. Pranje novca obuhvata ilegalne aktivnosti koje se koriste nelegalno ste?ena sredstva i stavlja ih u zakonski relugarne tokove. Glavni pokreta?i pranja novca su:
Korupcija,
Organizovani kriminal,
Finansijske prevare,
Trgovina drogom, ljudima i oružjem,
Financiranje terorizma.

Tipi?ni pokreta?i pranja novca sli?ni su širom sveta. Kako god, postoje regionalne varijacije u smislu onoga što prvenstveno pokre?e pranje novca. Na primjer, korupcija je jedan od osnovnih pokreta?a pranja novca zemlje u razvoju zbog ukupnog nivoa korupcije. Širom sveta, organizovani kriminal, droga i krijum?arenje su neki od glavnih doprinosa pranja novca.

Esencijalna ekonomska funkcija pranja novca leži u transformisanju likvidnosti nedovoljenog porekla, ili u pretvaranju eventualne potencijlane platežne mo?i u stvarnu, za koriš?enje u potrošnji, štednji, investiranju i reinvestiranju. Ilegalni prihod predstavlja mogu?u platežnu mo? jer direktno koriš?enje pove?ava mogu?nost da se otkrije izvršilac ovog dela.

Izraz pranje novca nastaje u SAD. Negativni ekonomski efekti pranja novca na ekonomski razvoj je teško kvantifikovati, ali je jasno da takva aktivnost šteti finansijskom sektoru. Institucije koje su klju?ne za ekonomski rast, smanjuje produktivnost na ekonomiji realnog sektora, preusmjeravanjem resursa i podsticanjem kriminala i korupcije, što dovidi do sporijeg ekonomskog rasta, i može iskriviti privredni spoljni sektor – me?unarodnu trgovinu i tokovi kapitala – na štetu dugoro?nog ekonomskog razvoja.
Finansijski sektor. Širok spektar nedavnih ekonomskih analiza ukazuje na to zaklju?ak da snažne finansijske institucije zemalja u razvoju – poput banaka, drugie finansijske institucije kao i tržišta dionica – su od klju?nog zna?aja za ekonomski rast. Takve institucije omoguc?avaju koncentraciju kapitalnih resursa od domac?ih štednji – a možda ?ak i sredstva iz inostranstva – i efektivna dodjela takvih resursa za investicione projekte koji generišu održivi ekonomski razvoj. Pranje novca otežava razvoj ovih važnih finansijskih sredstava institucije iz dva razloga.
Prvo, pranje novca erodira finansijske institucije same po sebi. U okviru ovih institucija ?esto postoji korelacija izme?u novca pranje i lažne aktivnosti koje preduzimaju zaposleni. Pri vec?im koli?inama aktivnosti pranja novca, cele finansijske institucije u zemljama u razvoju su osetljive na korupciju i kriminalnih elemenata koji žele da ostvare dodatni uticaj na svoje kanale pranja novca.
Drugo, posebno u zemljama u razvoju, povjerenje kupaca je fundamentalno za rast zdravih finansijskih institucija, kao i da se javlja rizik od strane potencijalnih investitoria od institucionalnih prevara i korupcije što predstavlja prepreku za dalji razvoj privrede i države same po sebi
Klasifikacija poreza
U savremenim dr?avama sre?e se veliki broj poreza. Drugim re?ima, poreski sistemi po?ivaju na konceptu poreskog pluraliza, a ne monizma. Ideja poreskog monizma. Po kojoj bi tržava trebao da sve prihoda ostvarju putem samo jednog idealnog poreza i teorijski je nephrivatljiva i prakti?no nesporodiva.

U periodu dominacije fiyiokratske škole javljao se shvatanje da li sve poreze treba zameninti jednim porezom, porezom na ?ist prihod od zemiljšne rente. Krajem XIX stoleca socijaldemokratja je pregledala da se umesto svih ostalih poreza uvede jedan jedinstvne porez i to porez na dohodak, s oštrim progresivnim stopama. Porez ?ija je stopa previsoka izazizva jak optpor prema njegovom pla?anju, pto bi moglo da dodovde do pada poreskih prihoda. Naime, kada poreska stopa pre?e granicu za koju obveznici smatraju da je prihvatljiva, svako njeno dodatno pove?anje stimulisa?e obveznike ili da sele svoju aktivnost u zemlje u kojima je poreski teret niži ili da, prelaze?u u sektor sive ekonomije, po?nu da izbegavaju pla?anje poreske obaveze.Zbog toga ?e poreski prihod biti niži, a ne viši. Ukoliko se poreski teret, me?utim, rasporedi na ve?i broj izvora i oblika, psihološki ?e biti jednostavnije podneti ga, jer ni po jednom pojedina?nom osnovu optere?enje ne bi bilo preveliko.

U uslovima postojanja poreskog pluralizma pred finansijskom teorijom nalazi se izazaov kako klasifikovati brojne poreske oblike. Potreba za klasifikacijama prirodna je za svaku nauku, ali svrstavanje razli?itih poreza u okvire odgovaraju?ih podela ima ipak i prakti?ni zna?aj. Primera rada, prilikom sastavljanja budžeta neke države potrebno je predvideti koliko ?e prihoda biti ostvareno ne samo od svakog pojedina?nog poreza, ve? i od odre?ene grupe poreskih oblika.

Klasifikacije poreza su veoma brojne jer se zasnivanju na razli?itim osnovoma, tako da poreze možemo klasifikovati na:
Neposredne i posredne poreze
Realne i personalne
Analiti?ke i sinteti?ke poreze
Opšti i namenski porezi
Pretpostavljeni i fakti?ki porezi
Redovni i vanredni porezi
Centralni i lokalni porezi
Porezi na zara?ene prihode i porezi na prihode od investicija
Specifi?ni porezi i porezi po vrednosti
Reparticioni i kvotitetni
1. Podela poreza na neposredne i posredne
Ovo je jedna je od najstarijih i najraspotranjenijih klasifikacija poreza. Ona je ujedno jedna od najviše osporavanih klasifikacija s obzirom da razni autori polaze od razli?itih kriterijuma za razvrstavanje poreza u jednu ili drugu grupu. Prema u?enju fiziokrata neposredan je samo onaj porez koji se ubire od zemljoradnje a svi ostali porezi su posredi. Drugi teoreti?ari su za osnov ove podele koristili na?in naplate poreza, prema tarifama, ali kao formlani kriterijum on ne odražava suštinska obeležja odre?ene vrste poreza Ova klasifikacija podela po mnogim autorima može se svrstati u dvije celine i to:
Podela na osnovu kriterijuma preavljivosti U klasi?nojnauci o finansijama XIX stole?a razvijena je klasifikacija na osnovu koje bi u neposredne poreze spadali oni koji se neposredno pla?aju od poreskih destinara odnosno lica koja su na osnovu zakona u obavezi da pla?aju porez. Poresredni porezi, pak napla?uju se od jenog lica, poreskog obveznika de jure, ali je ono u stanju da porez prevali na drugo lice – poreskog destinara ili nekog nosioca poreskog tereta. Drugim re?ima, posredni porezi su oni koji ne terete lice koje je zakonodavac to predvideo nego tre?e lice na koje je poreski teret prevaljenj.

Ova podela nastala je u vreme kada se smatralo da se neposredni porezi mogu prevaljivati a da se teret posredih poreza u potpunosti prebacuje na druge subjekte. U savremenim ekonomijama pod odre?enim okolnostima (odnosi ponude i tražnje, monopolisti?ki položaj na tržištu) i tradicionalno neposredni porezi (osim strogo li?nih) mogu se prevaliti, tako da ovaj kriterijum nije dovoljno pouzdan. Treba imati u vidu i da se posredni porezi samo delimi?no prevaljuju na slede?eg obveznika. Porez se može prevaliti pove?anjem cjena ali ne može da se prevali u potpunosti, jer konkurencija na tržištu i supsticija proizvoda mogu da ograni?e prevaljivanje punog iznosa poreza.

Za podjeli poreza na posredne i neposredne koristi se i kriterijum individualne poreske snage. Ako se poreska snaga manifestuje preko imovine ili dohotka onda je to direktno ispoljavanje poreske sposnobnosti. Oporezivanje ovih izvora bilo bi neposredno oporezivanje. Ako se poreska snaga ispoljava trošenjem dohtka tada se javljaju posredni orezi. Zastupnici ove podele poreza predvi?aju da se valjani zaklju?ci o individualnoj poreskoj snazi ne mogu donositi samo na osnovu veli?ine potrošnje. U tom smislu, oštre linije razgrani?enja izme?u neposredih i posrednih poreza nije tako jednostavno povu?i. Nedovoljna pouzdanost napred navedih kriterijuma za podjelu poreza na neposredne i posredne ne bi treba da negira potrebu za ovim grupisanjem. Opravdana je primena neposredih i posrednih poreza zbog njihove komplemantarnosti, ne samo iz fiskalnih razloga, ve? i radi ostvarenja ekonomskih i socijalnih funkcija države.

2. Realni i presonalni
Podela poreza na realne i personalane odnosno subjektni i objektie je tako?e dio klasi?ne klasfikacije poreza i za predmet uzima predmet oporezivanja.
Objektivni porezi su oniko koji poga?aju prihode, odnosno imovinu premo njihovim stvarnim elementima, uopšte ne vode?i ra?una o li?nosti poreskog obveznika, niti o njegovoj ukupnoj ekonomskoj snazi. U objketiven poreze možemo nabrojati npr prihode od poljoprivrede, prihode od samostalne delatnosti, od kapitala, kao i poreze koji terete pojedine objekete imovine recimo nepokretnosti.
Istorijski posmatrano, objektivni porezi su uvedeni posle francuske revoluciju u namjeri da se putem njih ukinu brjonje porekse privilieegije. Savremeni subjektivni porezi vezani su za odre?enu li?nost koja ostvaruje prihod odnosno kojoj pripada imovina. Visina poreske obabveze zavisi od obvzenokovih li?nih i porodi?nih prilika, kao i od njegove ukupne ekonomske snage. U subjektivne poreze spadaju porez na dohodak gra?ana, porez na ukupnu neto imovinu.

U finansijskoj literaturi ukazuje se i na takozvane subjektivne poreze u užem smislu. Re? je o porezima kod kojih se ne vodi ra?una o ekonskoj snazi obveznika, oni su vezani isklju?ivo za postojanje li?nostiporeskog obveznika kao takve. Tipi?an primer poreza u užem smislu predstavlja glavarina – porez koji u podjednakom iznosi pla?a svaki gra?anin neke države. No, u savremenom svijetu subjektivni porezi u užem smislu prakti?no se i ne sre?u, jer su douboko neprakti?ni.
U modernim poreskim sisitemima uporedo se koriste i objektivni i subjektivni porezi. Tokom XIX stole?a objektni porezi su imali punu dominaciju, jer je izgledalo da obezbe?uju objektivnost koja je nedostajala u preiodu kada su pripadnici privilegovanih stale?a imali pravo na brojnaporeska oslsobo?enja ili olakšice. Subjektni porezi postali su raspostranjeni u poseldnjih stotinak godina, kada je ideja o tome da bi porezi trebalo da imaju i socijalnopoliti?ku a ne samo fiskalnu ulogu dobila zna?ajno mesto u finansijskog teoriji i praksi. Oni su, naime, pravi?niji i ravnomjerniji od objektnih, jer njihova visina zavisio od ekonomske snage opreskih obveznika i od njihovih li?nih a i porodi?nih prilika.

Uvo?enje subjektnih poreza nije, me?utim, zna?ilo da ?e se u potpunosti ukinuti i objektni porezi. Njihov važnu prednost predstavlja to što se postupak utrv?ivanja poreske obaveze može realtivno jednostavno sporvesti, jer se u obzir uzimaju samo ?injenice koje se odnose na objekt oporezivanja, a ne i one koje se ti?u li?nosti obveznika, njihovih porodi?nih prilika ili njegovih drugih prihoda, odnosno objekta imovine.Mnogi prihodi mogu se zahvatiti ve? kod isplatioca, na samom izvoru prihoda. Kod subjektnih poreza nužno je, me?utim, sprovesti složeni postupak utvr?ivanja poreske obaveze, u kojem poreske vlasti moraju prikupiti, pa i proveriti mnoštvorelevantnih podataka. Zato se u mnogim savremenim oreskim sistemima uporedu sre?u i subjektni i objektni porez, s tim što se ekonomisti snažnije države, ?ije su poreske administracije bolje osposobljaene, više oslanjaju na subjektne, a one manje razvijene države na objektne poreze.

U poslednjim decenijama može se uo?iti i tendencija svojevrsna subjektvizaciji objektnih poreze. Naime da bi se bar donekle ublažila nepravi?nost objektnih poreza u objektne poreze ugra?uje se element subjektnosti.

3. Analiti?ki i siteti?ki porezi
Podela poreza na analiti?ke i sintet?ke donekle je sli?na podeli na objektne i subjektnea za kriterijum razlikovanja obuhvatnost odre?ene poreske situacije. Zna?i, dok se kod objektnih i subjektnih poreza za kriterijum razlikovanja uzima predmet oporezivanja, odnosno ?injenica da li se oporezuje odre?eni prihod ili objekt imovine samo prema svojim stvarnim svojstvima, podela poreza na analiti?ke i sinteti?ke bazirana je na kriterijumu obuhvatnosti odre?ene poreske situacije.

Analiti?kiporezi su oni koji poga?aju samo jedan elemenat poreskog doga?anaja, samo jednu vrstu obveznikovih prihoda ili promet samo jedne vrste proizvoda. Iz tog razloga u analiti?ke poreze bi mogli svrstati porez na zgradu.

Sinteti?ki porezi su oni koji obuhvataju ccelinu neke poreske situacije. Otuda u ovu grupu poreza spadaju porez na ukupnu imovinu, na doodak gra?ana ili opšti porez na promet.

Moglo bi se tvrditi da se sinteti?ki porezi uglavom poklapaju sa subjektnim porezima a analiti?ki sa objektnim, ali se odstupanja javljaju u dvije sfere. Prvo, sinteti?ki porezi ne obuhvataju subjektne poreze u užem smislu. Drugo podela na sinteti?ke i analiti?ke poreze odnosi se se odnosi se i na poreze iz rashoda, dok se klasfikiacija na subjektne i objektne poreze odnosi samo na poreze iz imovine i iz prhoda, ali ne i na poreze iz rashoda
4. Opšti i namenski porezi
Ova klasifikacija zasniva se na kriterijumu vezanosti ubranih prihoda za finansiranje odre?enog javnog rashoda. Prihodi svih opštih poreza u budžetu jedne države ?ine sredstva iz kojih se finansiraju javni rashodi. Kod njih je zastupljen prnicp neafektacije, odnosno prihod odre?enog poreza nije vezan za odre?eni javni rashod, ve? se svi ovakvi prihid slivaju u jednistveni budžet iz kojeg se sredstva usmjeravaju ka konkretnim rashodima.

Kod namenskih odnosno konkretnih ili destiniranih poreza, zastupljen je princip afektacije. Prihodi odre?enog poreza vezani su za odre?enu namenu, za ta?no utvršen javni rashod. Namenski porezi mogu biti privremenog karaktera ali je mogu?e da su uvedeni i kao trajni.

Klasi?na nauka o finansijama smatrala je da porezi treba da budu nedestinirani, udu?i da je poresku neafektiacu držala za jedno od osnovnih obležja poreza. Ovakav stav iao je odraza u finansijskoj plitici, u kojoj su dominirali opšti porezi. Poslednjih decenija namenski porezi postaju sve rasposrtanjeniji.
5. Pretpostavljeni i fakti?ki porezi
Kriterijum razlikovanja kod ove vrste podele poza predstavlja na?in na koji se utvr?uje poreksa osnovica. Prepostavljeni porezi su oni porezi kod kojih se poreska osnova utvr?uje na osnovu pretpostavke da je poreski obveznik ostvario, odnosno mogao ostvariti prihod odre?ene veli?ine. Ovakvom postupku se pribegava u dva slu?aja:
1. Prvu vrstu pretpostavljenih poreza predstavljaju porezi ?iju osnovicu ex officio utv?uje poreski organ iz razloga što:
Poreski obveznik nije podne poresku prijavu, iako je bio dužan da to u?ini
Poreski obveznik je podneo poresku prijavu sa podacima koje poreski organ drži neverodostojnim.

U takvim slu?ajevima poreski organ prcenjuje prhode obavznika na osnovnu podataka iz poslvonih knjiga i evidencija poreskog obveznika, ?injeni?nog stanja utvr?enog u postupku porekse kontrole, koriste?i se tehnikom uporešivanja sa drugim obveznikom iste delatnosti, koji tu delatnost obavlja pod pribiližno jednakim uslovima.

2. Drugu vrstu pretpostavljenih poreza predstavljaju porezi ?ija se osnovica procenjuje u posebnom postupku, iz razloga što bi utvršivanje stvarnih prihoda obveznika u nekim slu?ajevima bilo skop?ano so ozbiljnijm teško?ama, ?ije bi evenutalno otklanjanje izazvalo prevelike troškove.
Fakti?ki porezi mnogo su rasprostranjenii u poreskim sisitemima razvijenih zemalja od prepostavljenih poreza. Fakti?ki porezi predstavljaju javne prihode ?ija se osnovica utvr?uje na osnovu podataka o stvarno ostvarenim prihodima, odnosno o ostvarenju ?injenica koje su relevantne za oporezivanje. Tako bi u fakti?ke poreze spadali godišnji porez na dohodak gra?ana, cedularni porezi na prihode od samostalne delatnosti u slu?ajevima kada obveznik vodi poslovne knjige, porez na nasleše i poklon, porez na imovinu idr.

6. Redovni i vanredni porezi
Redovni porezi su oni koji se pojavljuju u poreskom sistemu neke zemlje svake godine. Oni dominiraju poreskim sistemom i njima se finansiraju redovni javni rashodi.

Vanredni porezi so oni koji se u poreskom sistemu pojavljuju s vremna na vreme, u neredovnim ekonomskim ili politi?kim prilikama u državi. Njima se finansiraju vanredni javni rashodi, rashodiizazvani neprevi?enim odnosno nepredvidljive okolnosti
Interesantno je zapaziti da su u nekim savremenim poreskim sistemima najzna?aniji, redovni porezi, prvobitno imali oblik vanrednih poreza. Tako je britanski porez na dohodak po prvi put uveden 1798 godine kao vanredni prihod namenjen finasiranju rata sa Napoleonom. Po?etkom 1842 godine porez na dohodak se ponovo javlja kao oblik redovnog oporezivanja u Britaniji.
U savremenim fiskalnim sistemima vanredni javni rashodi se ?eš?e finansiraju podizanjem stopa postoje?ih poreza ili zaduživanjem države, a re?e uvo?enjem vanrednih poreza.
7. Centralni i lokalni porezi
Kriterijum razlikovanja kod ove podele je nadležnost odrešene politi?ko-ekonomske teritorijalne jedince za uvo?enje poreske obaveze. Pojedini autori smatraju da je kriterijum razlikovanja kod ove podele poreza dvostruk i to:
Koja politi?ko-teritorijalana jedinica uvodi porez
Kojoj politi?ko-teritorijalnoj jedinici pripadaju prikupljeni prihodi iz poreza
Podela poreza na centralne i lokalne je relativna pre svega u složenim državama, ali i u untiarnim, sa razvijenom lokalnom samoupravom.

Stepen fiskalne autonomije federalnih jedinica i lokalnih zajednica uslovljen je dejstvom razli?tih faktora i to politi?kih, ekonomskih istorijskih, tradicionalnih i drugih. Zbog toga se model njihovg finansiranja, kao uostalom ni funkcije koje im se poveravaju, ne utrvr?uje samo na osnovu argumenata ekonomske racionalnosti i efikasnosti, ve? pre svega uz uvažavanje spcifi?nosti date države.

Pa ipak, i u djelu finansijske teorije koji se naziva teorijom fisklanog federalizma i u praksi savremenih država idvojilo se nekoliko modela finansiranja nižih politi?ko-teritorijalnih jedinica.

Pošto se, zbog pomenuth razlika u konkretnim prilikama razli?itih dražava, na nivuo nizih politi?ko-teritorijalnih jedinica uvode mnogi, sasvim razli?iti porezi, finansijska teorija je uzela sebi zadatak da definiše uslove koje loklani porezi treba da ispunjavaju da bi njihovo uvošenje u federalnim jedinicama i loklanim zajednicama bilo eknomski efikasno.

Osnovni zahtev da lokalni odnosno opštinski porezi treba da budu takvi da im osnovica ne bude mobilna na mešuregionalnom planu, kako bveznici ne bi dolazili u iskušenje da se sele iz zajednice u kojima su stope visoke u zajednice u kojima su stope niže.

Centralni porezi treba dad budu oni kod kojih ?e centralizovano uvošenje obezbediti najefikasnije ostvarenje ciljeva zbog kojih su i uvedini. Tako subjektni porezi sa progresivnim stopapa, poput sinteti?kog poreza na dohodak fizi?kih lica treba da budu uvedeni centralizovano, jer se na tom nivou vlasti sinteti?ki dohodak može najefikasnije zahvatiti. Porezi koji se koriste za vo?enje stabilizacione politike tako?e traba da budu centralizovani.
Kada je re? o raspolaganju prihodia ovih poreza koji se na osnovu svojih karakteristika mogu definisati kao centralni, finansiranje nižih politi?ko-ekonomskih teritorijalnih jedinica može se odvijati primenom tri metode:
Metode vlastith poreza
Metode poreskog preklapanja
Metode zajednice prihoda
1. Prva metoda je metoda vlastitih prihoda koja ozna?ava da i poresku osnovicu i poreske stope odre?uju samostalno niže politi?ko-teritorijalne jedinice.
2. Druga metoda metoda je metoda poreskog preklapanja kod koje centralna vlast utvr?uje poresku osnovicu, koja važi kako za porez koji njoj pripada, tako i za porez koji pripada nižim nivoima vlasti, ali niže politi?ko-teritorijalne jedince imaju pravo da na tako utv?enu osnovicu primenjuju poreske stopke koje same uvode.
3. Tre?u metodu predstavlja metoda zajednice prihoda, gde se na nivou cnetralne vlasti utvr?uju i poreska osnovica i poreske stope, ali centralna vlast i uže politi?ko-teritorijalne jedince dele prihode po formuli koja je utvr?ena zakonom.

8. Porezi na zara?ene prihode i porezi na prihode od investicija
Ova klasifikacija se zasniva na kvalitativnim razlikamam izme?u pojednih vrsta prihoda koji se oporezuju. Proistekla je iz podele poreza na nefundirane i fundirane, koja je nastala i prvi put se javlja u Italiji u XIX stole?u.
Nefundiranim porezima smatrani su oni porezi koji poga?aju nefundirane prhode. Nefundirani prihodi su oni prihodi koji su ostvarnei li?nim radom ne samo oni iz radnog odnosa ili povodom njega, nego po shvatanjima jednog dela doktrine, i oni ostvareni obavljanjem delatnosti. Fundiranim porezima smatrani su oni porezi koji poga?aju fundirane prihode. To su prihodi od imovine i od nepokretnosti, rente, dividende, kamate i zakupnina. Razlikovanje izme?u nefundiranih i fundiranih poreza postalo je po?etkom XX stole?a. Prakti?ne posledice razlikovanja ogledale su se u što oštrijem oporezivanju fundiranih a blažem nefundiranih prihoda. Smatralo se da obveznici koji ostvarjuju prihode bez rada treba da za isti dohodak budu više oporezovani od obveznika koji prihode ostvaruju vlastitim radnim naporom. Ovako stanovište imalo je svoje opravdanje u uslovima liberalnog kapitalizma kada je socijalno zakonodavstvfo bilo još neizgra?eno i kada su drštveni slojevi koji su živeli isklu?ivo od svog rada bili izloženi posebnim tropkovima za pokrivanje rashoda do kojih dovode veliki socijalni rizici.
Me?utim, od tridesetih godina XX stole?a a posebno u periodu po okon?anju Drugog svetskog rata, u najve?em broju industraliyovanih država realizje se projekat države blagostanja, u kojem veoma zna?ajno mesto ima uvošenje socijalnog osiguranja za široki krug korisnika, ?ime se i licima koja žive od svog rada pruža socijalna sigurnost. Otuda razlozi za blažeoporezivanje nefundiranih prihoda u odnosu na fundirane danas dobrim delom gube na aktuelnosti. Pa ipak,u prakis poijedih država i dalje se zadržavaju erlikti diferencijalnog poreskog tretmana, kojim se na odre?en na?in stimulišu nefudirani prihodi.

Poreskopoliti?ke posledice razlikovanja izmešu poreza na zara?ene prihode i poreze na prihode od investicija u savremenim fiskalnim sistemima ?esto su sasvim suprote od onih zbog kojih se ranije prhvatala distnkcija izmešu nefudiranih i fundranih poreza. Naime, s obzirom na navedenu okolnost da sistem socijalne sigurnost danas štiti zaposle od velikih socijalnih rizika, u nekom državama širi se verovanje da bi poreska politika mogla da se iskoristi da se podsti?u štednja i investicije, a to bi se postiglo privilegovanim poreskim tretmaniom prihoda od investicija u pore?enju sa tretmanomzarašenih prihoda. Tako se na primer, u pojednim zemljama uvodi poseban proporcionalni i po pravilu blaži porez po dobitku na dividende, koje se pri tom izuzimaju iz osnovice globalnog poreza na dohodak fizi?kih lica.

Koliko god poreskopravna politika se kretala izme?u privelgovonago oporezivanja zarašenih prihoda i prihoda od investicija, u savremenoj finansijskoj teoriji preovla?uje stav da je razlike u poreskom tretmanu razli?itih vrsta prihoda potrebo bitnije suziti. One dovode do poreme?aja u alokaciji ekonomskih resursa, jer ?e obavznici davat prednost prihodima od rada, odnosno prihodima od investicija u zavisnosti od toga kakav je njih relativni preski tretman, umesto da prepuste tržiptuda odigra ulogu alokacijskog mehanizma.

9. Specifi?ni porezi i porezi po vrednosti
Osnov podele poreza na specifi?ne i po vrednosti jeste na?in iskazivanja poreske osnovice. Kod poreza po vrednosti ili ad valorem oporezivanje se obavlja na osnovu stvarne ili procenjene vrednosti poreskog predmeta. Poreska obaveza se utvr?uje u odšenom procentu od poreske osnovice. U savremenim poreskim sistema prevagu imaju vrednosni porezi budu?i da su primereniji inflacionim kretanjima.

Specifi?ni porezi su oni kod kojih se poreska osnovica iskazuje u nekim mjernim jedinicama. Poreska obaveza se utvr?uje u apslutnom iznosu prema mjernoj jedinici. Specifi?ni porezi se uglavnom primenjuju kod oporezivanja prometa i to naj?ešže u kombinaci sa ad volorem porezima.

10. Peparticioni i kvotitetni porezi
Ova podela na reparticione i kvotitetne poreze izvršena je po principu na?ina raspodjele poreskog tereta. Reparticioni porezi su oni kod kojih je poznat ukupan iznos koji se želi ostvarit i koji treba da bude raspore?en na odgovaraju?i broj poreskih obveznika, tako da se unapred ne zna visina obaveze svakog pojedinog poreskog obveznika. Unapred utvr?ena suma poreskih sredstava raspore?uje se prema teritoriji lokalnih poreskih organa na pojedina?ne poreske obveznike.

Kod kvotitetnih poreza poznate je samo kvota odnosno visina poreske stope koja ?e se primeniti na odre?enu oreksu osnovicu. Poreski obveznik unapred zna visinu svoje poreske obaveze ali nije poznat ukupan iznos prihoda koji ?e se ubirati oporezivanjem. Kvotitetni porezi su u savremenim poreskim sistemima dominatan obilk poreza.

II DIO
UTICAJ PORESKOG SISTEMA NA EKONOMIJU
Uticaj oporezivanja na preraspodjelu nacionalnog dohotka
Nacionalni dohodak predstavlja pojam koji se koristi primarno u ekonomiji, a pozajmljuju ga i druge nauke koje prou?avaju ekonomska kretanja, društvo i privre?ivanje društva kao što su prava, sociologija itd. Nacionalni dohodak je usko vijezan za privredu jer izražava njenu novonastalu vrijednost i vezuje se za privredu jedne konkretne zemlje, države. Može biti izražen i po glavi stanovnika tzv. nacionalni dohodak per capita. Njegov zna?aj je utoliko vje?i što pomo?u njega možemo pratiti razvijanje jedne privrede. Naj?eš?e se odnosi na period od jedne kalendarske godine. Nacionalni dohodak zemalja nam omogu?ava da me?usobno upore?ujemo njihov razvoj.

Primarna raspodjela nacionalnog dohotka u tržišnoj ekonomiji izme?u privrednih subjekata vrši se pomo?u mehanizma ponude i tražnje, ta?nije rje?eno pomo?u cjena. Tek kasnije, nakon toga dolazi do sekundarne raspodjele, koju možemo nazvati i preraspodjela. Ta sekundarne raspodjela uklju?uje državu na jednoj strani, a na drugoj privredne subjekte i gra?ane.

Ono što želimo istražiti je kako fiskalni nameti, na prvom mjestu porezi uti?u na preraspodjelu nacionalnog dohotka u jednoj zemlji, ta?nije re?eno na proces preraspodjele tog dohotka.

Jos u periodu samog razvitka ekonomske nauke i prou?avanja državne politike na privredu i kretanja u njoj došlo se do saznanja da poreska politika uti?e na preraspodelu nacionalnog dohotka. Ova dejstva su ocenjivana razli?ito sa razli?itih aspekata tako da možemo govoriti o uticaju poreza i fiskaliteta na preraspodjelu nacionalnog dohotka u:
teoriji ekonomskog liberalizma
savremenoj finansijskoj teoriji
Teorija ekonomskog liberalizma koja je smatrala da oporezivanje, kao elemenat preraspodele nacionalnog dohotka, dolazi u sukob sa principom raspodele koji vlada na slobodnom tržištu.
Ovo je razumljivo iz razloga što slobodno tržište po?iva na što manjem, ?ak do nikakvog uticaja države na privredu i name?e državi da se uzdrži od bilo kakvih ve?ih uplitaja u ekomiju, prepuštaju?i tržištu da se samoreguliše. Me?utim, pošto je ovaj sukob neizbježan i kako oporezivanje predstavlja “nužno zlo”, to su predstavnici ove ekonomske teorije tražili rješenje u što je mogu?e ve?em ublažavanju ovog sukoba. Predstavnici ove škole rešenje su našli u malom i proporcionalnom oporezivanju, te su u tom smislu isticali “da je najbolji onaj porez koji je najmanji”.
Drugu globalnu ocjenu ovog ekonomskog dejstva oporezivanja nalazimo u savremenoj finansijskoj teoriji, koja polazi od principa odgovonosti države, kao organizovanog dela društva, za sveukupni njegov razvoj, posebno za ekonomski, socijalni, kulturni, demografski, obrazovni i nau?ni razvoj. Imaju?i u vidu ove nove funkcije savremene države, porezi i drugi fiskaliteti imaju veoma zna?ajno mjesto i veliku ulogu u procesu preraspodjele nacionalnog dohotka.
Danas je sasvim jasno koliko oporezivanje uti?e na preraspodjelu akumulacije izmedju privrednih oblasti i grana, izmedju pojedinih regiona i sl. To se postiže na razli?ite na?ine: uvodjenjem diferencijalnih poreskih stopa, razli?itim tretiranjem pojedinih oblika akumulacije, poreskim oslobodjenjima i olakšicama za investiciona ulaganja na pojedinim tzv. nerazvijenim podru?jima radi ravnomjernijeg teritorijalnog razmeštaja proizvodnih snaga zemlje, itd.
Pored ?isto ekonomskih motiva za dejstva oporezivanja na preraspodjelu nacionalnog dohotka, savremena ekonomska teorija u poslednje vreme sve više ukazuje i na socijalne motive. Ovo je u skladu sa savremenim tendencijama država da u što ve?oj meri pokušavaju da budu države socijalnog staranja i li?e na države blagostanja. Države pod uticajem društvenih prilika i me?unarodnog prava, ma koliko kapitalisti?ki orijentirane bile, ugra?uju u svoja zakonodavstva norme i insititute koji imaju za cilj zaštitu najsiromašnijih slojeva, ublažavanje raslojavanja izmedju bogatih i siromašnih i obezbe?ivanje minimuma standarda života u finansijskom, materijalnom smislu. One to ?ine donose?i posebne zakone, propisuju?i razne minimume kako zarada, tako i socijalnih davanja. Ujedno, teži se i zaštiti pojednih kategorija stanovništva kao što su penzioneri, invalidi, vetrani i sl. Me?utim, ako posmatramo društvo jedne države u totalitetu, socijalni ciljavi se najefektnije ostvaraju kroz poreski sistem, pa samim tim i porez na dohodak.

To se postiže putem progresivnog oporezivanja li?nih dohodaka i transferima sa socijalnim namenama. Mnogi veruju da je to dobar na?in za nivelaciju bogatstva u društvu gde postoje velike socijalne razlike, kakvo je ina?e kapitalisti?ko društvo.
Praksa je, medjutim, pokazala da bez obzira što su pojedine najrazvijenije zemlje tržišne ekonomije (SAD) uvele takvu progresivnu stopu oporezivanja dohotka fizi?kih lica, da je za najve?e dohotke išla i do 90%, broj milijardera se nije smanjio, ve?, naprotiv, pove?ao se u godinama primene ovih stopa. To ukazuje da treba biti veoma oprezan kada se radi o dejstvu oporezivanja na preraspodelu nacionalnog dohotka sa socijalnim motivima i namenama. Protivnici visokog i oštrijeg oporezivanja dohotka ukazuju na neka neželjena dejstva takvog oporezivanja, jer to može destimulativno delovati na rad i zalaganje pojedinaca za ostvarivanje što ve?ih rezultata. U vezi sa ovim postavilo se i pitanje nivoa državne vlasti sa koga bi se ovo dejstvo oporezivanja najcelishodnije ostvarilo.
Prema poznatom ameri?kom finansijskom piscu Ri?ardu Masgrejvu progresivno oporezivanje sa ciljem uskladjivanja u raspodeli treba da se vrši sa centralnog nivoa vlasti.18 To zna?i da progresivni porez na dohodak, kao glavni instrument za oporezivanje visokih dohodaka, treba da bude u nadležnosti centralne (federalne) vlade. Ovo mišljenje smatramo ispravnim iz jednog veoma važnog razloga: ukoliko bi oporezivanje dohotka bilo u nadležnosti lokalnih kolektiviteta, to bi imalo nesagledive negativne posledice, jer bi razli?ite politike poreskog zahvatanja visokih dohodaka dovele do velikih seoba poreskih obveznika iz jednog u drugi region, sa nesagledivim ekonomskim, socijalnim i demografskim posledicama.

2.2.Stabilizaciona djelovanja oporezivanja
Efekti stabilizacije ozna?avaju djelovanje poreza na osvovne ekonomske agregate i to na:
Na zaposlenost
Na cjenu
Ovim mjerama se u suštini djeluje na obim i strukturu globalne tražnje. Ubiranjem poreza apsorbuje se dio kupovne snage poreskih obeznika ?ime se smanjuje i finalna potrošnja.

Djelovanjem neposrednih poreza na globalnu tražnju je indirektno. Ono se ostvaruje regulisanjem veli?ine raaspoloživog dohotka poreskih obveznika, što zavisi od tzv. sklonosti potrošnji. Treba razlikovati primarne i sekundarne efekte oporezevanja na globalnu tražnju.

Primarni efekti su oni koji se postižu neposrednim djelovanjem na veli?inu raspoloživog dohotka poreskog obvezunika, a sekundarni u vidu lan?ane reaklice, nastaju kao posledica uticaja promenjene globalne tražnje poreskog obveznika na tržnju ostalih poreskih obveznika. Ovde je re? o poznatom fenomenu poreskog multiplikatora koji pokazuje koliko su puta ukupni efekti promene poreskih prihoda za jednu jedinicu na globalnu tražnju ve?i u odnosu na primarni u?inak te promene.

Djelovanje poreskih stopa na globalnu tražnju je neposrednije jer svojim ukupnim izsnosom apsorbuju dohodak potroša?a. Premda je njihov defilatorni potencijal, pod odrešenim uslovima, ve?i u odnosu na porez na dohodak, izh toga ne treba izostaviti zaklju?ak o superiornosti ovih poreza kao mjeri stabilizacione poreske politike.

Poreski insturmeti su se u praksi pokazali kao zna?ajan instrument stabilizacione ekonomske politiki. U fazi visoke konjukture, koriste se mjere ekonomske politike radi ograni?avanja tražnje a u fazi depresije, radi njego podsticanja. U prvom slu?aju radi se o restriktivinim a u drugom o ekspanzivnim mjerama poreske politike.

Restriktivna poreska politika ozna?ava relativno pove?anje udela poreskih prihoda u ostvarenom nominalnom nacionalnom dohotku. To se mo?e posti?i samo ako poreski prihodi rastu, u koliko se postigne stabilizacija. Da bi se to ostvarilo poreska politika koristi:
Povišenje postoje?ih poreksih stopa
Uvo?enje novih poreksih oblika
Pove?anje inteziteta poreske progresije
Ekspanzivna poreska politika se koristi u situaciji kada je potrebno zaustaviti ili prevaldati pojavu opadanja privredne aktivnosti zbog ispoljavanja defilatornog jaza, bez obzira na njegovo mogu?e poreklo. Smisiao ekspanzivne politike je u tome da se kroz smanjenje relativnog poreskog zahvatanja nominalnog nacionlanog dohotka stimulira investiciona i li?na potrošnja, i da se na taj na?in doprinese osnaživanju konjukture na tržištu.

U savremenim ekonomijama kao glavni ciljevi ekonomske politike stabilizacije definišu se puna zaposlenost i stabilan nivo cjena.. Problemi povezani s njihovim ostvarivanjem pokušavaju se razrešiti vošenjem anticikli?ne porekse politike koja u tom pravcu koristi automatske stabilizatore i diskrecione mjere.

Diskrecione promene poreske politike predstavljaju ona uskla?ivanja koja su dio svakodnevne akcije nosilaca ekonomske politike, kao što je na primer, pove?anje ili smanjenje poreske stope
Automatska primena je na izvestan na?in ugra?ena u sistem tako da ?e, na primer, inflacija dovesti do pove?anja poreskoh prihoda i bez diskrecione promene porekse politike. Najzna?ajniji automatski stabilizator jeste progresivni porez na dohodak fizi?kih lica.

U vreme privrednog prosperiteta iznos ubran oporezivanjem dohotka pove?ava se br?e od preske osnovice što uti?e na smanjenje potrošnje obveznika. Za vreme depresije optere?enje porezom na dohodak smanjuje se brže od smanjenja dohotka poreskog obveznika, što pozitivno uti?e na pove?anje potrošnje, a samim tim i na zaustavljanje nepovoljnog konjukturnog kretanja u privredi odnosno uspostavljanje destabilizacije poreskog sistema.

Diskrecione mjere poreske politike suo?ene su sa teško?ama koje proiti?uiz okolnosti da je otrebno da protekne odre?eno vreme od momenta kada nastupi poreme?aj u privredi do momenta kada odre?ena mjera po?ne djelovati. Zaostajanje u sprovošenju diskrecionih mjera sprovodi se u tri faze i to:
1. Zaostajanje izazvano je tzv. vremenom upoznavanja, razlikom izmešu vremena kada se pojavila potreba za akcijom i vremena kada je nosilac ekonomske (poreske) politike shatio da akcioju treba preduzeti. Osnovi uzrok ovog zaostajanja predstavlja vreme koje je neophodno da bi se prikupile i analizirale relevantne ekonomske ?injenice.

2. Drugo zaostajanje izazvano je vremenom implementacije, periodom koji proti?e izmešu mometa kada je donata odluka o odre?enoj akciji i momenta kada je akcija primenjena. Naj?eš?i uzrok ovog zaostajanja je u tome što je za zna?ajnije diskrecione promene potreba saglasnost zakondavnih tela, koja se može pribaviti samo po odrešenoj proceduri.
3. Tre?e zaostajanje izazvano je vremenom reagovanja, periodom koji proti?e izmešu momenta primene odre?ene mjere i momenta kada ta mjera po?ne uticati na ponašanje privrede, odnosno njenu stabilnost.

Navedena vremenska zaostajanja kod diskrecionih mjere poreske politike mogu umanjiti efikasnot stabilizacione politike. Zbog svega ovoga, zna?aj dio eknomske teorije daje prednost autmatskim mjerama u vidu uro?enih stabilizatora. Kod njih se u potpunosti eliminiše postojanje zaostanja usled vrema upoznavanja i vremena implementacije.

Bez obzira na nesumljive kvalitete, fiskalna politika se ne može u potpunosti oslninti na utomatske stabilizatore. Pre svega, oni se mogu suporstaviti snažnim egzogenim promena. Drugo, uro?eni stabilizatori ne mogu eliminisati cikli?no kretanje privrede, oni ga mogu samo ublažiti. Naime, da bi se automatski promenio poreski prihod, potrebna je incijlana promena nivoa nacionalog dohotka. Ukoliko poreska stopa nije drasti?no visoka ne bi trebalo o?ekivati da ?e inicaljna promena u nivou dohotka biti u potpunosti potrta.
Kao instrument aktivne fiskalne politike koristi se i formula fleksibilnosti koja predstavlja sintez napred dva navedena insturenta. Obi?no se primenjuje i djeluje u momentu kada nastupe odre?eni privredni poreme?aji, ali i ozbiljnije promene u nekim veli?inama. Recimo, u slu?aju pove?anja nivoa cjena za 5% autmatski ?e se pove?ati poresko optere?enje za odre?eni precenat, odnosno smanjiti javni rashodi.
2.3.Uticaj oporezivanja na privredni razvoj
Privredni razvoj je jedan veoma složen ekonomski ali i društveni proces kojim se jedna država postepo osloba?a ekonomske nerazvijenosti i siromaštva, dostižu?i sve više razvojne nivoe. Privredni razvoj obuhvata ne samo rast obima nacionalne poroizvodnje ve? i sve neophodne privredno-sistemske i strukturalne promene. Drugim re?ima, pojam privrednog razvoja obuhvata pove?anje proizvodnje na niovu nacionalne ekonomije i objšnjava složene transformacije u kompoziciji i strukturi privrede. Pod privredin razvojem podrazmevamo:
Porast materijalne proizvodnje i nacionalnog dohotka uz istovremene strukturne promene i promene u funkcionisanju date privrede generalno,
Predstavlja jedinstov kretanja i razvoja privrede
Svako kretanje privrede podrazumeva brojen promene koje su u istojj mjeri kvalitativne i kvantitavne
Izazivane promene se vrše pod dejstvom nau?nog i tehni?kog progresa društva, privrede i države
Efekti supsticije baziraju se na ?injenici da oporezivanje može menjati relativne cjene faktora proizvodnje (rada, kapitala, prirodnih resursa) i drugih supsituta u ekonomskom smislu i da kroz taj mehanizem ?ini ekonomski atraktvinijim u odnosu na druge. Naj?eš?e je re? o relativnim cjenama slede?ih supstituta: rada i kapitala, štednje i potrošnje, razli?itih proizovda, rada. Cilj poreske politike kod efekata u užem zna?enju, usmjeren je da izazove takvo ponašanje poreskohg obveznika ?ija ?e posledica biti opredeljiva za onoja supstitut koji se relativno blaže oporezuje i ?ija se potrošnja želi favorizovati.

Efekti stimulacije ozna?avuju dejstva poreske politike kojima se podsti?e prviredni rast i razvoj putem stimu?acije onih faktora koji odre?uju nivo potencijalnog outputa. Oni su u suštni dugoro?ne prirode i javljaju se kao posledica stvarnog nastanka poreskog opter?enja, incidence. Oni se svode na podsticaj poreskim obveznicima da uve?aju ponudu proizvodnih inputa, da pove?aju ponudu rada, obim štednje i investicija. Ovo predstavlja jedno od glavnih efekata oporezivanja na razvoj jedne privrede.
Me?u naj?eš?e i najpoznatije fiskalne mjere kojima se podsti?e privredni rast i razvoj spadaju one koje se odnose na podsticanje ponude rada, na podsticanja obima i usjeravanje strukture nacionalne štednje, na podsticanje obima i strukture investicija kao i na podsticanja prekuzimanja rizika i tehni?ko-tehnološkog napretka
1.Efekti na ponudu rada.

Ukoliko se posmatra oporezivanje dohodaka, reagovanje ponude rada na sniženje neto zarade do koje je došlo usled uvošenje propocionalnog poreza na dohadak, može se razložiti na dvije komponete. S jedne strane, usled oporezivanja obveznik postaje siromapniji pa je stimulisan da pove?a svoj radni napor kako bi povratio onaj iznos neto zarade koji mu je pripadao pre uvo?enja poreza. Ovaj uticaj oporezivanja naziva se efektom dohotka. S druge strane, pošto porez poga?a dohodak od rada, ?ine?i rad manje privla?nim, dok dokolicu ostavlja neoporezovanom, to dokolica biva favorizovana, pa ?e se ona uve?avati na ra?un smanjenja ponude rada. Proistekli efekat supstitucije unosi razne oblike neefikasnosti zbog oporezivanja. Empirijska istraživanja uglavnom pokazuju da pri niskim zaradama prevagu ima efekat dohotka jer ljuidi dodatnim radom nastoje komponzirati dohodak koji im je umanjen porezom. Ipak pri visokom zaradama snažniji je efekat supstitucije. Ako bi pretpostavili da je umesto proporcionalnog uveden progresivni porez na dohodak koji daje isti prihod, marginalna stopa progresivnog poreza viša je od stope proporcialnog poreza pa je zato izraženiji efekat supstitucije koji destimuliše radni napor. Otuda se može zaklju?iti da že u slu?aju kada proporcionalni porez smanjuje ponudu rada, progresivni porez koji daje isti prihod još destimuativinije djelovati na veli?inu radnog napora.

2. Efekti na štednju.
Stimuiranje nacionalne štednje pomo?u fiskalnih insturmenata može se ostvariti na više na?ina i to poreskim osloba?anjem kamata na štedne uloge i drugih prihoda od kapitala stanovništva, poreskim usmjeravanjem raspodjele dobiti, poreskim stimuliranjem ubrane amortizacije i dr.

Na štednju stanovništva može se uticati i odre?enim poreskim oblikom. Porez na promet poga?a samo potrošeni dio dohotka i time favorizuje štednju ostvaruju?i je neoporezivanom. Porez koji oporezuje potrošnju snažnije poga?a lica koja troše srazmreno ve?i dio svog dohotka nego što to ?ini porez na dohodak. Empirijska istraživanja su pokazala da sa porastom dohotka opada marginalnasklonost potrošnji tako da porez na promet efektom dohotka favorizuje ona domažinstva koja spadaju u grupe sa visokim dohotkom, ?ija je marginala sklonost štednji velika. Efekat supstitucije nastaje zbog toga što se obaveza pla?anja poreza na promet može izbe?i smanjenjem rashoda. I ovaj efekat favorizuje štednju na ra?un potrošnje posebno ukoliko obveznik veruje da je porez na promet uveden samo kao privremena mjera.
Najve?i dio štednje sektora privrede javlja se u obliku izdavanja amortizacije a mnogo manji u vidu neto štednje iz neraspodjeljene dobiti. Poreskim zakonodavstvom može stimulirati ubrzana amortizacija što mogu?ava privrednim društvioma da otpisuju osnovna sredstva po ve?oj stopi p privim godina njihog koriš?enja. Takva fiskalna mjera u ekonomskom smislu svodi se na beskamatni kredit jer se na taj na?in samo odlaže pla?anje poreza za kasnije godine korš?enja osnovog sredstava
Drugi pravac djelovanje poreza na štednju u sektoru privrede su uticali na neraspodjeljenu dobit koja predstavlja akomulaciju profita. U zavisnosti od toga kako je postavljeno oporezivanje poslnog rezultata pravnih lica kao poreski obveznici mogu se javiti i sama pravna lica ali i njihovi vlasnici odnosno akcionari.
3. Efekti na investicije.
Štednja jeste pretpostavka od koje zavise investicije ali da bi se preduzelo investecioni poduhvat potreno je da investitori pokažu spremnost da ulažu u kapital. Jedan od faktora koji uti?u na tu spremnost jesu i porezi. Investiranje stranih investitora u privredu jedne zemlje, i tako pove?anjem njenog privrednog rasta, može se podsti?i snižavanjem zakonske stope kod poreza na dobit, predvišanjem ubrzane amortizacije, priznavanjem investicionog poreskog kredita kao i odobravanjem poreskih podsticaja za privla?enje stranih direktnih investicija.

2.4.Uticaj oporezivanja na spoljnotrgovinsku razmjenu i platni bilans
Ni jedna država ne može da se izoluje od svjeta, odnosno svaka zemlja mora sara?ivati sa drugim državama u svim domenima a posebno u oblasti ekonomoje. Veština razvojne politike svake zemlje u domenu ekonomske saradnje sa svtom sastoji se u tome da od te saradnje budu najve?i efekti na stvaranju društvenog bogastva i standarda stanovništva. Zbog toga je u doma?oj razvojnoj politici neophodno što bolje iskoristi sve resurse, kao bi se izvozili proizvodi na kojima se može najviše zaraditi, a uvoziti oni za koje treba najmanje platiti.

Ekonomski odnos sa inostranstvom, odnosno spoljnotrgovinska razmena, obuhvata razmenu dobara i usluga koju jedna zemlja obavlja sa drugim zemljama, kao i finansijske transakcije koje se tim povodom ostvaruju. Tako na primer, proizvodna kooperacija u kojoj jedna država ostvaruje odgovaraju?i proizvodni program uz u?eš?e preduze?a iz drugih država, tako?e je specifi?an oblik razmene, iako ta saradnja nije klasi?na kupoprodaja. Isto tako i pružanje raznovrsnih usluga gra?anima i preduze?ima drugih država.

Ekonomski odnosi sa inostranstvom su potreba prvrede svake zemlje. Intezitet te potrebe je razli?it. Tako male zemlje po pravilu imaju manji obim prirodnih bogastava, koja su manje raznovrsna. Na takvoj prirodnoj osnovi nje mogu?e zasnovati i razvijat razu?enu proizvodnu strukturu,pa je saradnja sa inostranstvom neophodna. Isti slu?aj je i sa državama sa malim brojem stanovnika, i kod njih se tako?e javlja usko doma?e tržište. Kako se sa veli?inom proizvodnih serija smanjuju jedini?ni troškovi proizvodnje, to se usko doma?e tržište javlja kao ograni?avaju?i ?inilac ove ekonomske pogodnisti. U tom slu?aju izvoz se javlja kao uslov proizvodnje u ekonomski opravdanim serijama. S druge strane ne samo male države, zapravo sve države svjeta imaju potrebu za razgranatim ekonomskih odnosima sa inostranstvom. Re? je o mešunarodnoj podeli rada, te da se na toj osnovi, uz najniže tropkove proizvdonje snabdeva doma?e i inostrano tržište odre?enim robama i uslgama.

Za razmatranje ekonomskih odnosa sa inostranstvom potrebno je jasno definisanje pojma i strukture platnog bilansa. Platni bilans ili bilans pla?anja predstavalja sistematski pregled svih transakcija koje rezidenti jedne zemlje obave sa rezidentima drugih država u toku jednog vremnoskog perioda, taj period je obi?no odre?en na godinu dana, a iz kojih proisti?u pla?anja ili dugovanja i primanja ili potraživanja bez obzira da li su dospela ili ne. Ovako pojmljenje platnog bilansa je poznato kao šire i konceptnije shvatanje ovog pojma i usvojeno je od starne Me?unarodnog monetarnog fonda. Ukoliko se posmatraju samo dospela primanja i pla?anja, proistekla iz obavljenih svih transakcija zemlje sa inostranstvom u toku jedne godine, bez obzira kada su transakcije bavljene, onda govorimo o deviznom bilansu.

U koliko ras?lanimo sam pojam platnog bilansa možemo uo?iti da se sastoji iz više elemenata i to: rezident, pla?anje, primanje i transakcije.

Pod rezdientima se podrazumevaju pravna lica koja imaju svoje sedište, odnosno fizi?ka lica koja imaju svoje prebivaliste ili domicil u odre?enoj državi, i ?ije poslovanje predstavlja sastavni dio privredne delatnosti te zemlje. Pripadnost rezidenta nekoj državi u slu?aju pravnih lica, odrešuje se na osnovu lokacije njihovog sedišta, bez obzira na poreklo kapitala a u slu?aju fizi?kog lica bitno je prebivalište a ne državljanstvo.

Pod transakcijama se podrazumevaju sve radnje iz kojih proisti?u pla?anja i primanja ko pto su izvoz i uvoz robe i usluga, trasfer jednostranih davanja, uzimanje i davanje zajmova, kupovina i prodaja vrednosh papira, kretanje monetarnih rezervi itd. Pojmovi mešunarodnih pla?anja odnosno primanja su uži od pojma mešunarodnih ekonomskih transkacija koje pored nov?anih transfera podrazmevaju i realne transfere u vidu izvoza i uvoza roba i usluga. U stvari ove dvije katogorije deli vremenska dimenzija sa stanovišta njihovgo dospe?a, jer sve eknomske transakcije pre ili kasnije svode se na primanja ili pla?anja.

2.5.Uticaj inflacije na oporezivanje
Termin inflacija prvi put je upotrebljen u SAD, da bi se njome ozna?ilo nagli skok cjena i nov?anog opticanja u doba gra?anskog rata koji je trajao od 1861 do 1865. godine, kada je vlada bila prisiljena da izda papirni novac za finansiranje ratova.
Sve zna?ajnija inflatorna kretanja do Drugog svetskog rata nastajala su u teškim vremenima, kada ogroman utrošak išao na finansiranje samih ratova što je iziskivalo velika sredstva, a za tu svrhu pokazalo se da je papirni novac nezamenjiv.

Nakon Drugog svetskog rata, ?eš?e su bile situacije u kojima su privrede bile u stagnaciji, ali u kojima nije postojao višak tražnje dok su cjene rasle rekordnom brzinom. Sam pojam inflacija mnogo autori definišu na razli?ite na?ine, ali u svojoj biti inflacija se može svesti na stav da ona predstavlja kontinuirani rast opšteg nivo apsolutnih cjena, ili kontinuirani pad vrednosti novca. Postoje i ?iste inflacije kao hipoteti?ki koncept, u kome sve cjene rastu bez promene u relativnim cjenama. Me?utim, realnost ekonomskog života je da pored rasta opšteg nivoa cjena, dolazi i do promena u okviru relativnih cjene.

Dvije su bitne karakteristike vezane za samo definisanje termina inflacija, a to su:
Inflacija se odnosi na rast opšteg nivoa cjena;
Inflacija postoji kada je rast cjena nepovratan.

Osnovne karakteristike današnje inflacije je njena univerzalnost, trajnost i mo? brzog prenošenja i širenja. Inflacija je stoga postala vrlo heterogen fenomen, gotovo neponovljiv u istom obimu, koji dobija društveno-ekonomski karakter, a potpuno je razli?it u razli?itim privredama.

Inflacija se javlja kao svetski problem. Ona je, iako u blagom obliku pratilac privrednog razvoja. U zemljama u razvoju, kao što je slu?aj sa BiH, ona se javlja u ve?em obliku nego u razvijenim industrijskim zemljama. Poseban problem u periodu visoke stope inflacije je to što se istovremeno javlja tedencija opadanja i niskih stopa privrednog rasta i sve ja?e je izražena recesija i nezaposlenost.
U razvijenim kapitalisti?kim zemljama uo?ava se brži razvoj inflacija pra?en nižom stopom rasta, a u nekim godinama, negativnom stopom rasta. Veoma bogata literatura dfeiniše ?etiri osnovna tipa inflacije i to:
Inflacija je posledica viška tražnje u kome je suviše mnogo novca i suviše malo roba
Inflacija je pad vrednosti novca koji se mjeri rastom deviznog kursa
Inflacija je prekomjerni rast koli?ine novca
Inflacija je neanticipirani rast cjena kao posledica šokova
Stopu inflacije predstavlja jedan od klju?nih indikatora stanja privrede i relativna je informacija za prvredne subjekte i kreatore ekonomske politke uopšte. Inflacija se ?esto javlja u tri kategorije i to:
Umjerena inflacija
Galopiraju?a
Hiper inflacija
1. Umjerena inflacija podrazumeva lagan rast cjena. To su jednocifrene godišnje stope inflacije. Kad su cjene relativno stabilne, gra?ani imaju poverenje u novac.
2. Galopiraju?a inflacija predstavlja dvo ili trocifrenu inflaciju u rasponu od 10, 100 ?ak i više posto na godinu dana. Ovakvu inflaciju mogu imati i razvijene industrijske zemlje
3. Hiper inflacija, u ovom slu?aju mnoge države prežive galopiraju?u ali veoma tepko hiper inflaciju. Hiper inflacija je kao kancer koji razjeda ekonomiju jedne zemlje.

Kao što vidimo inflacija iskrivljuje realne cjene i smanuje ekomonsku efikasnost države. Kada vlada pove?ava prihod štampanjem novca, kaže se da ona name?e inflatorni porez. Inlfatorni porez nije nalik drugim porezima jer niko ne dobija ra?un od države za taj porez. Za inflatorni porez se kaže da je suptiliniji. Kada vlada štampa novac, nivo cjena raste. Dakle, inflatorni porez je poput poreza koji se name?e svima koji drže novac. On je, grubo re?eno, progresivni porez.

Zna?aj inflatornog poreza razlikuje se od zemlje do zemlje, kao i tokom vremena. Na po?etku XXI stole?a, ve?ina razvijenih zemalja beleži veoma niske stope inflacije, pa je inflatorni porez gotovo bezna?ajan izvor prihoda za vladu i iznosi svega nekoliko procenata državnih prihoda. Za vreme ?etri hiperinflacije 1920-tih godina kao i u raznim latinoameri?kim zemljama tokom 1970-it i 1980-ih godina inflatorni porez je bio znatno ve?i.

Skoro sve hiperinflacije imaju isti obrazac. Vlada ima velikupotrošnju, ograni?enu mogu?nost pozajmljivanja, neadkevatan poreski period (zbog niskog nivo dohotka u privredi, zbog toga što se porez u velikoj mjeri izbegava ili zbog slabo razvijenog poreskog sistema, ili pak kombinacije svih navedenih faktora).
Ogromna pove?anja koli?ine novca dovode do ogromne inflacije. Inflacija se zaustavlja kada vlada uvede fisklane reforme – kao što su smanjenjajavne potrošnje, koje eleminišu potrebu za inflatornim porezom.

Inflacija uti?e na poreski sistem i ti efekti inflacije mogu imati mikoroekonomski i makroeknomski karakter. Na mikroplanu posledica inflacije se prevashodno ogleda u nastojanjima mikroekonomskh subjekata da razli?itim ra?unovodsvenim tehnikama kompenzuju poreme?aje kojima su zahva?eni u inflatornim uslovima. S druge strane, kao proces porasta ošteg nivoa cjena, infalcija ostavlja i makroeknomske posledice na poreski sistem.

Inflacija uti?e na nivo i strukturu poreskih prihoda. Jedan od efekata ogleda se u tome što pod dejstvom inflacije raste nominalni dohodak i, ako se skala poreske progresije ne promeni, obveznik ?e biti podvrgnut dejstvu više poreske stope. Zato ?e njegov nominalni dohodak biti izvu?en u tranšu u kojoj se primenjuje viša poreska stopa. Na taj na?in automatski raste fiskalno optere?enje privrede. Da bi se izbegao ovakav rast realnog poreskog tereta, pojedine države sa ve?om stopom inflacije koriste tzv. indeksaciju poreske tarife.

S druge strane, infacija može i umanjiti ukupan poreski prihod usled razli?itih administrativnih zaostajanja u procesu upravljanja poreskim sisitemom. Kod poreza koji nisu odre?eni ad valoem, prhod otpada u realnim izrazima brže nego što su mogu?nosti države da na odgovaraju?i na?in uve?a poresku stopu. Isto tako, svako zakašnjenje u naplati poreza, posebno u uslovima galopiraju?e inflacije, znatno umanjuje realan poreski prihod. Kona?no, inflacija ?esto pogoduje poreskoj evaziji jer nov?ane kazne ubrzo gube svoju vrednost. Ukoliko je re? o efektima inflacije na strukturu poreskih prihoda, porezi ?ija je elasti?nost u odnosu na porast cjena ve?a, pove?a?e svoje u?eš?e u ukupnom poreskom prhodu, kakvi su neposredni porezi.

Inflacija predstavlja snažnu polugu preraspodjele dohodaka, menjaju?i tako model preraspodjele ostvaren uz pomo? oporezivanja. Zbog menjanja realne vrednosti odbitka i poreskih oslobo?enja fiksiranih u nominalnim izrazima, inflacija poga?a siromašnije slojeve stanovništva.
Posledice inflacije mnogo su teže za one poreske obveznike kod kojih nije došlo do pove?anja dohotka. Ali ?e zato inflacija pogodovati onim poreskim obveznicima za koje je poreska obaveza utvr?ena u apslutnom iznosu, jer se za njih stvarno poresko optere?enje smanjuje.

Što se ti?e uticaja poreskog sistema i proeske politike na inflaciju, savremena ekonomska teorija inflaciju posmatra kao polikauzalnu pojavu. Zbog toga u njoj preovla?uje zaklju?ak da je dejstvo pove?anja poreza dvojako. S jedne strane, usled redukcije tražnje efekat ?e biti defilatoran a s druge strane, usled pove?anja troškova proizvodnje efekat ?e biti infatoran. Koji ?e od ova dva suprotna efekta preovladati u velikoj mjeri zavisi od prirode procesa kojima se u nekoj privredi odre?uju cjene i plate.

Teorijske analize pokazuju da se u savremenim uslovima, kada je uloga troškova u procesu odre?ivanja nadnica i cjena zna?ajna, ako ne i odlu?uju?a, pove?anje poreza ne može efikasno primeniti kao antiiflatorna mjera. Antiinflantorna poreska politika mora obuhvatiti suprotnu mjeru, smanjenje poreskog optere?enja. U tom kontekstu, zbog polikauzalne prirode inflacije, stabilizaciona ekonomska politika ne sme se isklju?ivo oslanjati na snižavanje poreskih troškova proizvodnje. Antiinflacioni program u sebi mora obuhvatiti i komplementarno koriš?enje restrektivne monetarne politike i odgovaraju?u politiku deviznog kursa, politiku dohodaka, politki kontrola cjena, politiku poboljšanja efikasnosti privre?ivanja itd. Smanjenje poreza izazva?e budžetski deficit i pove?ati privatnu potropnju kao element agregatne trašnje.
III DIO
DIREKTNI POREZI U BOSNI I HERCEGOVINI Podjela direktnih poreza
Bosna i Herecegovina kao federacija i koncosijativna demokratija ima u nekoliko ta?aka kompleksniji, te ujedno i komplikovaniji pravni sistem. Ekonomija je neodvojiva od prava a pravo od države, što nam govori da na?in organizovanje Bosne i Hercegovine kao države nužno ima reperkusije na njen pravni sistem, te samim tim i na ekonomiju. Obzirom da je poreski sistem kreacija normativne delatnosti države, kompleksnost organizacije države se odražava upravo preko poreskog sistema na ekonomiju.
Postoje aspekti državnog ure?enja Bosne i Hercegovine koji povoljno uti?u na društvo, privredu, ?ak i ekonomiju u nekim vidovima kroz pluralizam nadležnosti, uprave bliže gra?anima, te su time vidljivije i lakše za kontrolisanje razne komponente koje imaju ekonomski zna?aj.
Me?utim, kada se radi o poreskom sistemu, ve? na prvi pogled uo?ava se partikularizam kako na zakonskom, tako i na podzakonskom nivou.

Naime, kao što je nazna?eno, Bosna i Hercegovina je federacija, što nužno podrazumeva više nivoa vlasti, sastoji od dva entiteta i distrikta Br?ko. Osim toga ima 10 kantona i 109 jedinica lokalne uprave (op?ina).
Takva vrsta državnog ure?enja samo u sre?nim politi?kim okonostima može da rezultuje kohezivnim poreskim sistemom što u slu?aju Bosne i Hercegovine nije slu?aj.

Prije 2003.god. pravne i politi?ke okolnosti nisu dozvoljavale da se uopšte uzima u obzir kreiranje poreske politike na nivou federacije Bosne i Hercegovine budu?i da su poresku politiku vodili distrikt i enetiteti. Povoljna okolnost za harmonizaciju poreznog prava unutar same Bosne i Hercegovine je upravo tendencija države za harmonizacojom sa pravom Evropske unije ka kojoj Bosna i Hercegovina i teži, budu?i da želi da u?e u krug država koje ?ine Evropsku uniju. Tako?e, zbog toga što je Bosna i Hercegovina u tranziciji, fiskalni sustav se pokazao kao neuskla?en, neefikasan i neadekvatan i postavlja se kao prioritetno da se stvore uvjeti za reformu kako na nivou Bosne i Hercegovine kao federacije i njenih entiteta. Preduslov je bio postizanje saglasnosti izme?u oba nivoa o neophodnosti i provo?enju upravo reformi poreznog sistema.
Reforma je zapo?eta zakonom o plati a nastavila se intenzivnim reformama. Doneti su novi zakoni i to Zakon o porezu na dohodak i dobit u Republici Srpskoj (RS), zatim u Federaciji BiH (FBiH) su donete su izmjene Zakona o porezu na dohodak. Porez na platu i drugi porezi gra?ani zamenjeni su porezom na dohodak. Na podru?ju Br?ko Distrikta primjenjuje se Zakon o porezu na dohodak od 1.1.2011. godine. Odredbe ovog potonjeg imaju samo neznatna odstupanja u odnosu na Zakonom o porezu na dohodak u Federaciji BiH.
Cilj reformi bio je pove?anje zaposlenosti, smanjenje sive ekonomije, podsticaj privrednog razvoja, pove?anje mogu?nosti za investicije i kreiranje boljeg poslovnog ambijenta i podsticanje što ve?e konkurentnosti privrednih društava i preduzetnika.

Novi sustav poreza se uspostavio poreznim zakonodavstvom. Zakonom o porezu na dohodak, koji je stupio na snagu 01.01.2009. godine, defi nirani su obveznik poreza na dohodak, fi zi?ke osobe koje ne podliježu oporezivanju, predmet oporezivanja, prihodi koji se ne smatraju dohotkom, prihodi na koje se ne pla?a porez na dohodak, osnovica poreza na dohodak, porezni period, stopa poreza na dohodak, na?ini obra?unavanja i pla?anja poreza na dohodak. Zakonom o porezu na dohodak oporezuje se dohodak od nesamostalne djelatnosti, samostalne djelatnosti, imovine i imovinskih prava, ulaganja kapitala te u?eš?a u nagradnim igrama i igrama na sre?u.
Predmet oporezivanja je dohodak koji porezni obveznik ostvari tijekom poreznog perioda iz svih izvora prihoda koji poti?u od obavljanja nesamostalne djelatnosti, samostalne djelatnosti, imovine i imovinskih prava, od ulaganja kapitala, ili po osnovi dobitaka ostvarenih u?eš?em u nagradnim igrama i igrama na sre?u, koji se u smislu odredbi Zakona smatra oporezivim. Dohodak ?ini ukupan prihod koji porezni obveznik ostvari u poreznom periodu, umanjen za rashode koji su bili nužni za ostvarivanje prihoda.
Osnovna podela direktih poreza poreza u BiH vu?e svoj pravni osnov iz poreskog sistema. Podela direktnih podela u BiH je izvršena na:
Porez na dohodak
Porez na dobit
1. POREZ NA DOHODAK U BIH
Bitno je napomenuti da ukupni dohodak nije ono na šta se porez razrezuje ve? se isti umanjuje za odre?ene troškove, olakšice i oslobo?enja. Porez na dohodak može biti progresivan, degresivan i proprocionalan. Svaka država propisuje u svom zakonodavstvu konkretan poreski oblik.

2. POREZ NA DOBIT FIZI?KIH I PRAVNIH LICA
Porez na dobit fizi?kih lica
Porez na dohodak fizi?kih lica je realtivno novija vrsta poreza koja je zamenila porez na prinos kojim se oporezivao svaki poreski izvor obveznika posebno. To je jedini poreski oblik kod koga je poreski izvor, poreksi predmet i poreska osnovica jedno te isto. Porez na dohodak ima posebnu važnost zbog njegove fiskalne izdašnosti. Tako?e se isti?e da je to prikladan instrument fiskalne politke radi ostvarivanja stabilizacionih i redistibutivinih ciljeva, okolnostipa poreskih obveznika nego ostali porezi jer dopušta oporezivanja prema stvarnoj ekonomskoj snazi
U poreskoj teoriji postoje tri modela poreza na dohodak i to:
Cedularni porez na dohodak
Siteti?ki porez na dohodak
Kombinovani porez na dohodak
Porez na dobit fizi?kih lica u Federaciji BiH pla?a se:
Prema ostvarenoj dobiti
U paušalnom iznosu
Po procentu od svakog pojedina?no ostvarenog prihoda
Obveznik poreza na dobit je fizi?ko lice koje na osnovu rješenja nadležnog organa li?nim radom u vidu osnovnog ili dopunskog zanimanja samostalno obavlja privrednu ili profesionalu djelatnost u zemlji i inozemstvu radi sticanja dobiti, odnosno samostalni privrednik.
Obveznik poreza na dobit je fizi?ko lice koje, na osnovu ugovara sa pravnim licem, samostalnim privrednikom, zadrugom, servisom i drugim licem privremeno ili povremeno ili na osnovu ugovora o djelu ili u svojstvu ?lana u zadruzi, komisijama i sli?no, obavlja djelatnost vršenjem odre?enih poslova za koje se ne pla?a drugi porez propisan zakonom.

Osnovica poreza na dobit prema ostvarenoj dobiti je dobit koju ?ini razlika izmešu ukupnih prihoda i troškova poslovanja ostvarenih u godini z akoju se vrši razrez poreza, utvršenih u skladu sa ovim zakonom.

Izuzetno od prehodnog stava mjese?na osnovica za razrez akontacije poreza na dobit prema ostvarenoj dobiti za obveznika koji obavlja djelatnost kao dopunsko zanimanje ne može biti niža od prosje?ne mjese?ne plate neto pla?e zaposlenih u privrei Kantona, prema posljednjem objavljenom podatku službe za statistiku Kantona. Osnovu poreza da dobit fizi?kih lica u paušalnom iznosu utvr?uje Vlada Kantona.
Osnovica poreza na dobit u procentu od svakog pojedina?no ostvarenog prihoda je svaki pojedina?no ostvareni bruto prihod. Vlada posebnim propisom urešuje da odrešene poreze obveznici poreza mogu pla?ati u paušalnom iznosu. Porez na dobit u paušalnom iznosu ne mogu pla?ati poreski obveznici kji obavlaju trgovinsku ili ugostiteljsku djelatnosti niti porezni obveznici koji naplatu svojih prihoda od drugih lica vrše preko ra?una. Na zahtejv poreskog obveznika koji porez na dobit pla?a u paušalnom iznosu, porez na dobit ?e se utvrditi prema ostvarenoj dobiti ako porezni obveznik podnese zahtjev najkasnije do 31. decembra godine koja prethodi godini za koju obveznik traži da porez na dobit pla?a prema ostvarenoj dobiti.
Obvezniku poreza na dobit, koji se duži porezom na dobit u paušalnom iznosu, au toko poslovne godine za koju je razrezan paušalni porez na dobit, a otpo?ne vršiti naplatu svojih prihoda preko ra?una od pravnih lica i samostalnih pivrednika pored paušalnog poreza, platit ?e i porez na dobit u procentu od svakog pojedina?no ostvarenog bruto prihoda na svaki pojedina?ni bruto prhihod napla?en preko ra?una.

Fizi?ko lice koje bez rješenja nadležnog organa izvriši pravnom ili samostalmnom privredniku odre?ene poslove, porez na dobit pla?a u procentu od svakog pojedina?no ostvarenog bruto prihoda. U situaciji da više lica zajedni?ki obalja djelatnost, onda ?e svako od tih lica porez pla?ati srazmejrno udjelu koje je ostvario od dobiti.

Fizi?ko lice koje ostvari prihod od pravnih lica i samostalnih privrednika je u obavezi radi evidentiranja, prije podnošenja ra?una, te dokumente podnijeti nadležnoj poreskoj upravi op?ine u kojj ima prebivalište radi evidentiranja.
Ako obveznik poreza nije platio dospjele obaveze, nadležna poreska uprava ?e na ra?un, odnosno potvrdu, staviti nalog ispitaocu da prilikom isplate obustavi dospjele poreze i izvrši uplatu. Obveznici poreza na dobit dužni su otvoriti ra?un i prijaviti ga poreskoj upravi. Ispalta prihoda obveznicima poreza vrši se samo preko žiro ra?una, koji su dužni otvoriti.

Obveznici poreza na dobit, koji porez pla?aju prema stvarnoj dobiti dužni su na ra?un polagati ukupne dnevne pazara, najkasnije narednog dana od dana naplate.

Za obveznike poreza na dobit, koji porez pla?aju prema ostvarenoj dobiti osnovica poreza na dobit je razlika izmešu ukupnih prihoda i ukupnih troškova poslovanja, utvr?ena na osnovo porezne prijave i ta?no vošenih poslovnih knjiga.
Cjelokupni prihod ?ini iznos iz napla?enih prihoda od same prodaje isporu?enih proizvoda i usluga. Generalno troškove poslovanja ?ine:
Pla?a obveznika sa pla?anim porezima i doprinosima,
Pla?a zaposlenih radnika sa pla?enim porezima doprinosima,
Pla?eni porez na promet za preiod za koji se vrši razrez poreza
Ostali troškovi poslovanja
Ostali troškovi poslovanja iskazuju se pojedina?no i utvršuju na osnovu vjerdostjonih dokumenata. Svi troškovi u prijavi moraju biti iskazani i odgovaraju?im dokumentima dokazani kao što su ra?uni, palatne liste, ugovori, putni nalozi i dr. Njihovu vjerodostojnost cjeni porezna uprava.
Visinu dokumentiranih troškova i njihovu nužnost za ostvarenje ukupnog prihoda pirznaje porezna uprava na osnovu stvarnih normativa i ostalih uvjeta privrešivanja obveznika poreza. Dokumentirani troškovi, koji nisu zasnovani na stvarnim normativima obveznika poreza ili ti normativi nedostaju, prizna?e se na osnovu normativa preduze?a koje obavalja istu ili srodnu djelatnost, pod ilistim isli sli?nim uvjetima.

Na zahtjev porezne uprave obveznik poreza dužan je donijeti kalkulaciju troškova proizvodnje i izvršenih usluga. Ako porezna uprava utvrdi u postupku razreza da poslovne knjige nisu vo?ene ili da nisu vjerodostojne ili da u nima nisu iskazani svi prihodi koje je trebalo iskazati, kao i u slu?ajevima da obveznik poreza nije podnio poreznu prijavu, dobit ?e se utvirti na osnovu podataka kojima raspolaže porezna uprava.

Relevantim podacima smataraju se:
Podaci iz poslvonih knjiga
Iz evidencionih ra?una o nepla?enim prihoda preko ra?una
O izvršenim isplatama od strane pravnih lica
O prirodi utršenom u postupku razreza
O prihoduima utvršenim evenutalnim snimanjem prihoda
Izuzetno, ako porezna uprava nema podataka iz prethog stava ili su ti podaci nepotpuni, ukupan prihod utvrdi?e se, uz u?eš?e obveznika u postupku razreza, uporešivanjem sa podacima o ukupnom prihodu poreskog obveznika iste djelatnosti, koji samostalno privrešuje ili organizacione jedince preduze?a, a koji djelatnost obavljaju pod pribili?no jednakim uvjetima, pri ?emu se kao elemnti upore?ivanja uzimaju u obzir lokacija, kapacitet poslovne prostorije, broj zaposlenih, cjena proizvoda i usluga. Porez na dobit pla?a iznosi 30%, a izuzetno u zakonski utvr?enim uslovima porez na dobit pla?a može iznositi 20% ukupnih mjese?nih primanja. Obra?unati iznos poreza na dobit koju državljanin BiH ostvari u inozemstvu umanji?e se za iznos poreza koji je po tom osnovu pla?en u inozemstvu.

Obvzeniku porezna da dobit koji porez pla?a prema ostvarenoj dobiti, osim ugostiteljske i trgovinske djelatnosti, umanji?e se osnovica poreza po osonvu po?etk aobavljanja osnovne djelatnosti i poce?etka obavljanja osnovne djelatnosti i po?etka obavljanja dopunske zanatske i uslužne djelatnosti, za ulaganjau u nabavku osnovnih sredstava, ulaganja u izgradnju i adaptaciju poslovnog porstora i pove?anja broja zaposlenih radnika. Obvezniku poreza na dobit umanji?e se osnovica i to samo za prve 3 godine od osnivanja i po?etka obavljanja djelatnosti i to:
100% za prvu
70% za drugu
30% za tre?u
Pod po?etkom obavljanja djelatnosti u smislu navedenih odredbi porezumijeva se datum izdavanja rješenja za obavljanje djelatnosti poreznom obvezniku od strane nadležnog organa. Pod po?etkom obavljanja djelatnosti ne smatra se:
promjena djelatnosti
promjena mesta obavljanja djelatnosti
prelazak iz pravne u fizi?ku osobu
podjela ili stapanje dvije ili više poslovanja u jedinstvenu cjelinu
Uvjerenje o po?etku obavljanja djelatnosti poreznom obvezniku izdaje op?inski organ nadležan za poslovne privrede. Stranom državljaninu obvezniku porezna na dobit, koji prvi put zapo?inje da obavlja djelatnost sa izuzetkom trgovinske, ugostiljeske i uslune djelatnosti. Da bi poreski obveznik ostvario pravo na olakšice obavezan je neprekindo poslovati najmanje pet godina. Ako obveynik prestane sa radom prije navedneog roka, zaduži?e se porezom koga je bio oslobo?en, uve?anim za stopu rasta cjena na malo.

Obvezniu poreza na dobit bi?e umanjena osnovica porezna na dobit za izvršena ulaganja u navaku osnovnih sredstava i ulaganja u igradnju i adaptaciju poslovnog prostora u vlasništvu u iznosu izvršenih ulaganja u toj godini, a najviše do visine iznosa osnovice porezna na dobit utvršene za tu godinu. Ako se osnovno sredstvo, za ?iju je nabavku umanjena osnovica poreza na dobit, otuši u roku od tri godine, obveznik poreza bi?e zadužen porezom za koji je bio oslobo?en.

Obvezniku porezna na dobit umanji?e se za 10% osnovica poreza na dobit za svako novootvoreno radno mjesto na kome se uposli novi radnik u godini u kojoj je radnik zaposlen i to tako da ukupno umanjenje osnovce može iznositi najviše do 50%.

Obvezniku poreza na dobit koji zapoljava invalidna lica sa perko 50% invaliditeta umanjuje se osnovica za razrez poreza na dodbit u iznosu od 15% za svakog novuuposlenog radnika, a najviše u iznosu od 75%. Sve ove olakšice u smislu ovog zakona priznaju se za kalendarsku godinu za koju se razrez poreza vrši.

Porez na dopit preduze?a
Porez na dopbit spada u zna?ajnije popreze savremenih poreskih sistema. Ovim poreskim oblikom zahvata se ostvarena dobit društva kapitala, odnosno preduze?a ili korporacija. Društva kapitala su optere?ena posebnim porezm zbog toga što imaju ekonomsku snagu nezavisnu od ekonomske snage vlasnika kapitala. Porez na dobit koorporacija ima relativno skomnije izražen fiskalni zna?aj. Me?utim, ovaj poreski oblik je veoma pogodan za realizaciju ekonomskih ciljeva oporezivanja kao što su:
stimulacija ekonomskog rasta
ublažavanje regionalnih i sektorskih dispariteta u privredi
podsticanje zaposlenosti
pobljšanje ekološke situacije
Iz tih razloga, stopa poreza na dobit smanjivana je tokom poslednje dve decenije (prosek 2000. godine za OECD je iznosio 33,6% a 2007. godine je pao na 27,6%). Sniženje stopa je usledilo i kao odgovor na pove?anu mobilnost kapitala, a delimi?no kao pokušaj da se smanje neefikasnost u sistemu poreza na dobit.
U poreskoj teoriji odnos koji postoji izme?u poreza na dobit preduze?a i poreza na dobit fizi?kih lica manifestuje se preko ode?enog sistema poreza na dobit korporacija. Jedno od najvažnijih pitanja koje se name?e jeste da li korporacija treba da bude oporezovana kao nezavisni pravni entitet ili pak njenu dobiti treba prethodno raspodliti akcionarima i tek je onda oprezovati. Problem je u tome što kod ebveznika se javlja takozvana dvosturko ekonomsko oporezivanje koje zbog nepovoljnih efekata treba ublažiti ili otkloniti.

U poreskoj praksi primenjuju se dva koncepta oporezivanja dobiti korporacija:
Klasi?ni sistem
Sistem poreske integracije
Porez na dobit preduze?a u Federaciji BiH vši jednostavno na cijeloj teritoriji Federacije BiH i to na osnovu:
Zakona o porezu na dobit preduze?a u BiH
Pravilnika o prijnei odredaba Zakokna o prezu na dobit preduze?a u BiH
Odluke o visini i na?inu obra?unavanja amortizacije i revalortizacije stalnih sredstava koji se priznaju u rashode u poreznom bilansu
Odluke o visini kamatne stope na iznos poreza na dobit preduze?a, koji nije pla?en u poropisanom roku
Treba napomenuti da su još u primjeni odredbe ranijih zakona, kojima je bilo urešeno oporezivanje dobiti preduze?a na teritoriji Federacije BiH, koe se odnose na:
Umanjenje porekse obaveze
Porezne olakšice
Porezna oslbo?enja
Ova pravila ?e ostaiti u primjeni do isteka perioda za koji su se trebale primenjivati. Naime, porezna oslobašanja prizanat po ovim propisima prizna?e se do njihovog iskoštenja. Propisi kojim je regulisano oporezivanje dobiti preduze?a temelje se na postoje?im ra?unovodstvenim standardima i Zakonu o ra?unovodstvu, iako su u mešuvremenu doneseni novi ra?unovodstveni standardi, ?ija je primjena po?ela od 1999 godine, u skladu sa kojima ?e uslijediti usklašivanje poreznog zakonodavstva. Osnovne karakteristiki oporezivanja dobiti preduze?a su:
Da se vrši razrez ovog poreza na osnovo porezne prijave proeznog obveznika i podataka kojima raspolaže porezna uprava
Da se ovaj porez pla?a u vidu akontacije tokom godine na osnovu rješenja nadležne poreske uprave najkasnije do osmog u mjesecu za protekli mjesec
Da je ostavljeno pravno poreznom obvezniku da u odrešenim slu?ajevima, kao što su natne izmjene u visini ostvarene dobiti ili izmjene poreznog insturemtiranja, zatraži izmjenu rješenja o akontaciji poreza
Da se u svim slu?ajevima utr?uje porezna obaveza, bez obzira na to da li porezni obveznik ima pravo na odrešene porezne olakšice, koja se pptom koriguje za porezne podsticaje ili olakšice, što može uticati na visinu poreza na dobit preduze?a, ?ak i u tolikoj mjeri da se on ne ubere
Porez na dobit preduze?a je oblik kojim se oporezuje dobit-bruto prihod, umanjen za iznos troškova koji su u vezi sa njegovim ostvarenjem-koju ostvare, uglavnom, društva kapitala, društva osoba i imovinske mase, svojom privrednom djelatnoš?u. Porez na dobit javlja se i pod nazivom porez na profit, porez na dohodak privath osoba, porez na dohodak preduze?a, druptveni porez.

Porez na dobit spada u grupu mla?ih poreza. Sada je uveden u govoto svim savemenim državama. Prema zakonu o porezu na dobit preduze?a porezni obveznici su:
Preduze?a
Banke i druge finansijske organizacije
Organizacije za osiguranje i reosiguranje imovine i lica
Zadruge
Ustanove koje prodajom proizvoda i usluga na tržiptu ostvaruju dobit kako na teritoriji BiH, tako i van nje i koje je upisano u sudski registar – poreski rezidenti
Obveznik je i nerezident Federecaije BiH, ako ostvari dobit poslovanjem u državi. Porezni obveznici, rezdienti i nerezidenti, dužni su obra?unati i naplatiti porez po odbitku na dividende, kamate i autorske naknda koje ispla?uje nerezidentima.
Princip rezidentnosti u savremenim poreskim sistemima je prhva?en kao osnosno kriterijum za oreznu obuhvatnost. Uvo?enjem principa rezidentnosti napušta se prnicip teritorijalnosti, što je u skladu sa vremenom, sve intenzivnijim integraionim procesima i slobodi kretanja roba i usluga, radne snage, kapitala i moderene tehnologije. Uvo?enje rezidentnosti u naš porezni sistem u skladu je sa ugovorima koje je naša država potpisala sa drugim državama s ciljem isbjegavanja dvostrukog oporezivanja
Ovaj porez se utvršuje na osnovu porezne prijave i drugih podataka do kojih do?e nadležni poreski organ ili poreskea uprava koji izdaje rješenje o naplati poreza. Obveznik je du?an poresku prijavu, porezni bilans i ostale dokumente propisane Zakonom podnijeti u roko od 30 dana po isteku roka propisanog za podnošenje godišnjeg obra?una reultata poslovanja. Novo osnovani obveznik poreznu prijavu podnosi najkasnije u roko od mesec dana od dana po?etka poslovanja, u kojoj ?e dati procjenu prihoda do kraja poslovne godine.

Naplata poreza na dobit preduze?a vrpi se na osnovu rješenja o akontaciji poreza. Mjese?na rešenja akontacije se pla?aju u visini koja odgovara mjese?noj akontaciji iz prethodnog perioda, uve?anoj za stopu rasta cijena na malo u prethodnom mjesecu, a prema podacima Republi?kog zavoda za statistiku i u roku od osam dana po isteku svakog mjeseca.

Pravo na naplatu ovog poreza zastarijeva za pet godina po isteku godine u kojoj je trebalo izvršiti poresku naplatu. Rok zastarjelosti se prekida svakom radnjom nadležnog poreskog organa, poreskog obveznika, odnosno kažnjenog lica i po?inje te?i novi rok zastarjelosti, kji u svakom slu?aju ne može biti viši od 10 godina od dana kako je prvi put po?ela te?i zastarjelost.
3. DOPRINOSI
Doprinosi su u novjijoj historiji izdvojeni u autonomnu dažbinu. U prnicipu doprinos kao kategorija javnih prihda po svojim karakteristikama zauzima mesto izme?u taksa i poreza. Doprinose pla?aju zainteresovana lica ili grupe lica da bi na taj na?in realizovala odre?enu korst. Me?utim, korist o kojoj je re?, nije samo korist za tu grupu lica. Radi se o zajedni?kim interesima, pa se kategorija doprinosa znatno približava porezima.
Doprinos se, po svojim karakteristikama, jeasno odvajaju od ostalih državnih prihoda. U finansijskoj literaturi ne nalazimo na jedinstveno tuma?enje pojma doprinosa. Po najprimerenijem, doprinosi su vrsta dažbine u korist države ili lokalnih organa vlasti koju pla?aju grašani ili grupe gra?ana za korist koju dobijaju na direktan ili indirektan na?in od javne delatnosti same države ili nekih njenih organa. U osnovi doprinosi kao oblik javnih prihoda, imaju tri bitne odlike, i to su:
Doprinose ne pla?aju sva lica kao što je slu?aj sa porezima, ve? samo ona koja imaju neku korist od ovih javno prikupljenih sredstava;
Doprinosi predstavljaljaju prinudno pla?anje, odnosno obaveznu naknadu lica za u?injene usluge ili radove koji su u potpunosti ili djelimi?no finansiraju doprinosima, pa se može re?i da su to javni prihodi, tj davanja sa elementima protivusluge;
Prikupljena sredstva po osnovu doprinosa su strogo namenska, tj, to su destinirani prihodi koji ne prolaze kroz budžetske procedure jer, po pravilu ova vrsta obaveza se ne utvr?uje propisima državnih organa.

Dakle, po svojim sobinama doprinosi se nalaze izme?u taksa i poreza. S taksama imaju doprinosi tu zajedni?ku osobinu da se napla?uju uz postojanje neke realne protivvrijednosti koju obveznik doprinosa ima ili o?ekuje od javnopravnog tela kojem pla?a doprinos. Pri tome, pri odre?ivanju doprinosa više nego kod taksa treba voditi ra?una o stvarnoj cjeni koštanja usluga ili o drugoj koristi koju obveznik ne mora biti onaj koji je dao inicijativu za takvu uslugu, osim kod samodoprinosa. Kod samodoprinosa incijativa po pravilu dolazi od samih gra?ana, koji ?e postati obveznici tog oblika prihoda.

Doprinosi za socijalno osiguranje glavni su oblik ove vrste javnih prihoda. Uz to sistem socijalnog osiguranja je vitalna komponeta svake društvene i demokratske strukture, odnosno socijalnih programa svake zemlje.

Sistem doprinosa za socijalno osiguranje se obi?no ustanovljava zakonom pa je samim tim obavzeuju?i kako za fizi?ka tako i za pravna lica na koja se odnosi. Pored toga, on uglavnom, i svuda odrazumeva namensko korš?enje sredstava. Zbog toga su doprinosi za socijalno osiguranje, strogo destiinirani, i ne mogu se koristi za neke druge javne potrebe.

Sistem obaveznog odnosno socijalnog osiguranja, postoji u svim savremenim državama i javlja se u tri oblika:
Penzijsko i invalidsko osiguranje
Zdravnstveno osiguranje
Osiguranje za slu?aj nezaposlenosti
Obveznici doprinosa u ovom standardnom sistemu socjalnog osiguranja su:
Osiguranici- kao najbrojnija grupa obveznika, tj lica koja se nalaze u radnom odnosu, odnosno lica koja za svoj rad primaju platu ili ostvaruju neku drugu naknadu;
Preduzetnici – lica koja samostalno obavljaju privrednu ili drugu delatnost kao osnovno zanimanje;
Poslodavci – sva pravna i fizi?ka lica koja zapošljavaju radnu snagu;
Osnovicu doprinosa za socijalno osiguranje, kako za zaposlene tako i za poslodavce, ?ini neto zarade i neto naknade zarade. Ina?e, dopirnose, za sve vidove socijalnog osiguranja, obveznici pla?aju po proporcionalnim stopama u zavisnosti od vrste osnovice i vida socijalnog osiguranja, a sredstva ubrana po ovom osnovu predstavljaju prihode fondova za penzijsko i invalidsko osiguranje, prihode institucija za zdravstveno osiguranje, te instituca koje se staraju o zbrinjavanju i zapošljavanju nezaposlenih lica.

Doprinosi u sistemu finansiranja u BiH
Prema ?l. 3 Ustava Federacije BiH, u isklju?ivoj nadležnosti Federacije BiH je utvr?ivanje finansija i finansiranje institucija koje federalne vlasti osnivaju oporezivanjem, zaduživanjem ili na drugi na?in, a Parlament Federacije BiH je nadležan za donošenje zakona o osiguranju potrebnog finansiranja na uobi?ajene na?ine. Kako Federacija BiH u vrijeme pisanja ovog teksta nije svojim zakonom uredila ovu materiju i to u smislu ?l. 5 Ustava Federacije BiH „svi zakoni, drugi propisi i sudska pravila koja su na snazi u Federaciji BiH na dan stupanja na snagu ovog Ustava” ostat ?e na snazi u onoj mjeri u kojoj nisu u suprotnosti s njim, dok nadležni organ ne odlu?i druga?ije. Zbog ove odredbe na teritoriji Federacije BiH još uvijek su u primeni propisi koji su sadržani u Zakonu o doprinosima za socijalno osiguranje („Službeni list R BiH”, br. 5/95 i 9/95).

Prema ?l.1 ovog zakona ure?uje se sistem i instrumenti za finansiranje obaveznog penzijskog i invalidskog osiguranja, zdravstvenog osiguranja i osiguranja od nezaposlenosti. Sredstva za finansiranje potreba socijalnog osiguranja obezbje?uju se putem dopinosa za socijalno osiguranje ( ?l. 2 ) i prikupljaju se u poseban fond socijalnog osiguranja.

Prema ?l. 4 Zakona, doprinosi za socijalno osiguranje pla?aju se:
Iz li?nih primanja na teret osiguranika,
Na ispla?ena li?na primanja na teret poslodavca
Obveznik doprinosa je fizi?ko lice, rezident Federacije koji je na teritoriji FBiH u radnom odnosu kod pravnog ili fizi?kog lica-rezidenta FBiH koje je izabrano ili imenovano na javnu ili drugu dužnost i za njeno obavljanje ostvaruje pla?u ili drugu naknadu koja se tereti kao pla?a; koje je na teritoriji FBiH zaposleno kod fizi?kog ili pravnog lica nerezidenta FBiH, me?unarodne organizacije i ustanove ili stranog dipl.-konzularnog predstavništva; koje je od strane pravnog ili fizi?kog lica-rezidenta FBiH koje je u radnom odnosu, upu?eno na rad u inozemstvo, ako nije obavezno osigurano po propisima države; koje je zaposleno u inozemstvu kod inozemnog poslodavca; koje samostalno obavlja privrednu, prfesionalnu ili dr. djelatnost; koje ostvaruje prihod od autorskih prava, bavi se zemljoradnjom, vrhunski sportisti, kao i druga fizi?ka lica-rezidenti Federacije u skladu sa pravnim propisima.

Obveznici doprisnosa su fizi?ka lica-nerezidenti Federacije koji se nalaze na teritoriji Federacije, koji su zaposleni kod pravnog ili fizi?kog lica, rezidenta ili nerezidenta Federacije ili kod me?unarodnih organizacija i ustanova ili stranog dipl.-konzularnog predstavnika (DKP).

Osnovica doprinosa ?ini: bruto pla?a zaposlenog djelatnika, rukovodnog radnika, pripravnika, bruto pla?a ili druga naknada koja zamenjuje pla?u, naknada pla?a za vrijeme prekida rada kojeg nije prouzrokovao radnik, naknada pla?e za vrijeme praznika kada se po zakonu ne radi, naknada pla?e za vrijeme odsustva radnika za vrijeme godišnjeg odmora, za odsustva koja su skladna zakonu i kolektivnom ugovoru, naknada pla?e u slu?ajevima odsustva sa rada zbog obrazovanja, privremene sprije?enosti za rad usljed bolsti do 30 dana, bruto pla?a, odnosno naknada pla?e obavezniku koji samostalno obavlja prvrednu, profesionalnu ili drugu djelatnost kao osnovno zanimanje na teritoriji FBiH, s tim da osnovica ne može biti niža od prosje?ne mjese?ne bruto pla?e zaposlenih na teritoriji Federacije, prema posljednjem objavljenom podatku Zavoda za statistiku BiH ( za niskoakumulativne djelatnosti osnovica može biti manja od 60% prosje?ne mjese?ne bruto pla?e zaposlenih u privredi na teritoriji BiH), za obveznike koji se bave zemljoradnjom, za primanja od autorskih prava i primanja vrhunskih sportista, kao i za ostala primanja i naknade fizi?kih osoba koje nisu obveznici doprinosa po drugim osnovama u skladu sa propisima.

Osnovica je bruto pla?a radnika utvr?ena u skladu sa zakonom ilio drugim propisima, s tim da ne može biti niža od iznosa bruto pla?e utvr?ene na bazi najniže pla?e u FBiH, uve?ane za odgovaraju?i koeficijent složenosti poslova i procenat minulog staža. Osnovicu i stopu, te na?in obra?unavanja i pla?anja doprinosa za penzijsko-invalidsko i zdravstveno osiguranje radnika na radu u inozemstvu odre?uje Vlada FBiH na prijedlog resornog ministarstva.

Stope doprinosa za socijalno osiguranje su proporcionalne i najviše su za:
Penzijsko-invalidsko osiguranje
Iz li?nih i drugih primanja 17%
na ispla?ena li?na primanja na teret poslodavca 17%
Izuzetno, poslodavac na ispla?ena li?na primanja zaposlenih kojima se staž osiguranja ra?una u uve?anom trajanju platit ?e dodatni doprinos za penzijsko-invalidsko osiguranje i to:
po stopi od 3% za osiguranika raspore?enog na radno mesto na kojem se za 12 mjeseci efektivnog rada ra?una 14 mjeseci staža osiguranja (voza?i autobusa);
po stopi od 5% za osiguranika raspore?enog na radno mesto na kojem se za 12 mjeseci efektivnog rada ra?una 15 mjeseci staža osiguranja (radnici MUP-a, armije, balerine i baletani);
po stopi od 8% za osiguranika raspore?enog na radno mesto na kojem se za 12 mjeseci efektivnog rada ra?una preko 15 mjeseci staža osiguranja (rudari i sl.).

Zdravstveno osiguranje
Doprinos za zdravstveno osiguranje pla?a se
Iz li?nih i drugih primanja 14%
Na ispla?ena li?na primanja na teret poslodavca 14%
Izuzetno, stopa doprinosa za zdravstveno osiguranje osiguranika i na ispla?ena li?na primanja na teret poslodavca je 18% kada obveznik koji je u radnom odnosu sa poslodavcem rezidentom FBiH a koji je upu?en na rad u druge države, pla?a doprinose za socijalno osiguranje na osnovicu koju predstavljaju li?na primanja koja bi za tu vrstu poslova ostavrio u FBiH
Osiguranje od nezaposlenosti
Doprinos za osiguranje od nezaposlenosti pla?a se:
Iz li?nih i drugih primanja 2%
Na ispla?ena li?na primanja na teret poslodavca 2%
Zbirna stopa za uplatu u fond iznosi 17+17+14+14+2+2=66%
Obra?un i uplata doprinosa se vrši po slede?em sistemu. Isplatilac pla?a i drugih li?nih primanja-rezident FBiH vrši obra?un, obustavu i uplatu za obveznike doprinosa mjese?no, odnosno prilikom svake isplate.

Isplatiocu koje svoje finansijsko poslovanje vrši preko ra?una otvorenog kod nadležnih banaka. Banke su dužne obustaviti isplatu pla?a ako nisu obra?unati i istovremno upla?eni propisani doprinosi.

Obveznik doprinosa koji samostalno obavlja prvrednu, profesionalnu ili drugu djelatnost kao osnovno zanimanje, obveznik koji se bavi zemljoradnjom kao jedinim ili glavim zanimanjem, obveznik koji je zaposlen kod nerezidenta i ostali dužni su sami obra?unati i uplatiti doprinose do 7. dana u mjesecu za protekli mjesec.
Uplata doprinosa za socijalno osiguranje vrši se sredstvima pla?anja u kojima je isvršena isplata pla?a i dr. osobnih primanja. Doprinosi za socijalno osiguranje upla?uju se po vrstama na propisane uplatne ra?une, kod Zavoda za platni promet. Izuzetno, uplata dijela doprinosa na ispal?ena osobna primanja na teret poslodavca usmeravaju se na posebne uplatne ra?une, sa namjerom finansiranja prava i obezbje?enja materijalne sigurnosti demobilisanih pripadnika oružanih snaga na evidenciji Zavoda za zapošljavanje, ovisno od broja nezaposlenih koji stu?u pravo po ovom osnovu.

Na iznose doprisnsa koji nisu pla?eni u roku pla?a se kamata po stopi od 0,2% dnevno za svaki dan zakašnjenja. Kontrolu obra?una i uplate vrši porezna uprava, porezna policija i nadležni organi nosilaca osiguranja.

Uticaj direktnih poreza na ekonomiju Bosni i Hercegovini
IV DIO
INDIREKTNI POREZI U BOSNI I HERCEGOVINI
Uticaj PDV-a na opšti nivo cijena u Bosni i Hercegovini
U indirektne poreze u Bosni i Hercegovini ubrajamo:
porez na dodatnu vrijednost (PDV), carine, akcize i putarine.

1. POREZ NA DODATNU VRIJEDNOST (PDV)
Porez na dodatu vrednost ne prestavlja neki novi oblik poreza na promet ve? je to svefazni (višefazni) neto porez na promet. Ovaj potrošni porez napla?uje se u svakoj fazi prometnog ciklusa ali tako da poga?a samo onu vrednost koja je u toj fazi dodata od strane obveznika. Prelaze?i iz faze u fazu, roba se uvijek oporezuje ali se porez pla?a na vrednost koja je dodata tako da se uvijek isklju?i prethodno pla?en porez. Dodata vrednost je ona vrednost koju proizvo?a?, lice koje pruža uslugu, trgovac na veliko ili trgovac na malo dodaje sirovinama ili drugim nabavljenim inputima (izuzev rada) pre nego što proda nov ili unapre?en proizvod ili izvrši uslugu.

Za razliku od svefaznog bruto poreza na promet gde se u oporezovanoj fazi prometnog ciklusa poreska osnovica obra?unava na ukupnu bruto naknadu, kod neto poreza na promet poresku osnovicu predstavlja razlika izme?u nabavne i prodajne cjene proizvoda u odre?enoj prometnoj fazi.

U savremenom svejtu porez na dodatu vrednost je najrasprostranjeniji oblik opšteg poreza na potrošnju. Od zemalja-?lanica SECD-a ne primenjuje ga samo SAD. Takav oblik poreza uspešno se širi u zemljama u razvoju i u zemljama u tranziciji. Zastupljenost poreza na dodatu vrednost u današnjim poreskim sistemima može se objasniti njegovim prednostima u odnosu na druge forme oporezivanja prometa. Razlog treba tražiti i u nedvosmislenoj preporuci i tehni?koj podršci prilikom uvo?enja ovog poreza od strane mo?nih me?unarodnih finansijskih organizacija (MMF i Svetska banka).

Postoje dve metode za utvr?ivanje dodatne vrednosti:
Direktna metoda
Indirektna metoda
Direktna metoda usmerena je na neposredno odre?ivanje poreske osnovice, odnosno dodate vrijednosti. Za to izr?avanje mogu se kristiti dva pristupa u vidu metode sabiranja i metode oduzimanja. U slu?aju primene metode sabiranja, dodatna vrednost se dobija kada se saberu sva pla?anja koja je poreski obveznik izvršio prema vlasnicima proizvodnih faktora koje je angažovao (plate, autorske nakndae, kamate). Ova metoda se uglavnom ne primenjuje zbog mogu?e proizvoljnosti i otežane primene u uslovima ve?eg broja stopa porezna na dodatnu vrednost. Primenom metode oduzimanja dodatna vrednost se uskla?uje na osnovu razlike izme?u vrednosti isporuka dobara i pruženih usluga poreskog obveznika i ukupne vrednosti njegovih nabavki u datom periodu. Teško?e kod metode oduzimanja javljaju se u vezi sa primenom diferencijalnih poreskih stopa ili poreskih oslobo?enja što uti?e na njenu retku primenu u praksi.

Indirektna metoda nema za cilj da utvrdi poresku osnovicu nego se poreska obaveza izra?unava tako da se od iznosa poreza obra?unatog na ukupnu vrednost u fazi oporezivanja odbije porez na dodatnu vrednost pla?en u prethodnoj fazi prometa. Odre?ene prednosti idirektne metode uticale su na njeno veoma široko koriš?enje u savremenim sistemima poreza na dodatnu vrednost, kao što su mog?nost primene diferenciranih poreskih stopa ili poreskih oslobo?enja, efikasno suzbijanje poreske evazije i neki razlozi administrativno tehni?kog karaktera.

Prema poreskom tretmanu osnovnih srredstava razlikuju se tri oblika poreza na dodatnu vrednost:
Potrošni oblik poreza na dodatu vrednost
Dohodni oblik poreza na dodatu vrednost
Porez na bruto dodatu vrednost
Potrošni oblik poreza na ododatu vrednost dominira u savremenim poreskim sistemima. Kod njega se od oporezivanja izuzimaju bruto investicje, tj odbija se celokupan iznos utrošen za nabavku osnovnih sredstava u godini u kojoj je izvršeno investiranje. Zbog toga se ne javlja kumulativni efket što je slu?aj kod preostala dva oblika poreza na dodatu vrednost. Potrošni oblik poreza na dodatu vrednost podsti?e pove?anje organoskog sastava kapitala što zna?i da favorizuje tehnolopki napredak.
Dohodni oblik poreza na dodatu vrednost razlikuje se od potrošnog tipa po tome što ne dopušta da se u momentu nabavke odbije ceo iznost ivesticije u osnovna sredstva ali se dozvoljava odbitak amortizacije za godinu u kojoj se vrši oporezivanje. Primena ovog oblika poreza na dodatnu vrednost uti?e na pove?anje cjena oporezovanih porizvoda što može imati efekte na sklonst za ulaganje u privredi.
Porez na bruto dodatu vijednost ne dopušta odbijanje oreza na dodatu vrijednost pla?enog pri nabaci osnvonih sredstava, tako da su investicije u osnovna srestva u stvari oporezivana dva puta, jednom kada su dobra nabavljena a drugi put kada se dobra koja se uz pomo? njih proizvode pordaju potroša?ima. Zato ovaj oblik poreza na dodatu vrednost potpuno destimativno deluje na investiranje i u praksi se ne sre?e.Objašnjenje za dominatnu zastupljenost poreza na dodatnu vrednost mešu porezima na pormet nalazi se u posledici koje ovaj poreski oblik ima u pore?enju sa ostalim oblicma poreza na promet.
U finansijskoj literaturi isti?u se odre?ene relativne prednosti poreza na dodatu vrednost u pore?enju sa porezom u maloprodaji:
ve?a izdašnost,
efikasnost u suprotstavljanju poreskoj evaziji,
neutralnost u spoljnotrgovinskim transkacijama,
sposobnost da se zahvate usluge,
mogu?nost da se inputi izuzmu od oporezivanja,
politi?ki razlozi (preduslov za povezivanje sa Evropskom Unijom).

(1) Porez na dodatu vrednost je izdašniji od poreza u maloprodaji zbog proširenja predmeta oporezivanja. Porez na promet po?iva na ideji da se pla?a samo na proizvode koji se koriste za krajnju potrošnju. U tom slu?aju dovoljno je dati izjavu da ?e se nabavka koristiti kao reprodukcioni materijal ili za dalju prodaju, pa porez na promet ne treba platiti. Prakti?no je nemogu?e prekontrolisati sve izjave koje su date pa se vrlo ?esto, kroz mehanizam davanja lažnih izjava, obezbe?uje osloba?anje od poreza na promet. S druge strane, porez na dodatu vrednost ima sposobnost i da potpunije zahvati usluge. Ve?i prihodi se realizuju i zahvaljuju?i posebnoj tehnici obra?unavanja, naplate i kontrole poslovanja svih u?esnika u prometu.

(2) Porez na dodatu vrednost je mnogo otporniji na evaziju poreza u odnosu na porez na promet u trgovini na malo. Nesumnjivo je da ni jedan poreski oblik nije imun od izbegavanja pla?anja poreske obaveze, ali su te mogu?nosti kod poreza na dodatu vrednost u najve?oj mjeri ograni?ene, zbog primenjene poreske tehnike. Kao što je ve? re?eno radi se o porezu koji se primenjuje u svakoj fazi prometnog ciklusa i prodavac je dužan da obra?una porez na cjelokupan fakturisani iznos svojih isporuka. On zatim ima pravo da odbije porez koji je platio kroz nabavnu cjenu od svojih snabdeva?a. Drugim re?ima, da bi dobio pravo na umanjenje obaveze po osnovu poreza koji je pla?en prilikom nabavke, prodavac mora da prezentira i fakturu u kojoj mu je njegov snabdeva? nazna?io koliki je iznos poreza zara?unat. On dalje mora da ispostavi fakturu i slede?em lancu koji je tako?e zainteresovan daje dobije kako bi i sam moga da dokumentuje svoje pravo na umanjenje poreske obaveze za iznos prethodno pla?enog poreza. Na taj na?in, svaki u?esnik u prometnom lancu je zainteresovan da posao te?e legalnim putem, jer jedino tako ima pravo na poreski kredit.

(3) Porez na dodatu vrednost omogu?uje mnogo bolji položaj u me?unarodnoj razmeni zemlji koja ga primenjuje. Suština je u tome da ovaj porez obezbe?uje neutralnost u spoljnotrgovinskim transakcijama što zna?i da izvoz proizvoda i usluga treba da bude u potpunosti oslobo?en, tako da se svi porezi koji su pla?eni pre momenta izvoza vra?aju izvozniku. On ima pravo da na osnovu izvozne deklaracije dobije povra?aj poreza iz budžeta koji je pla?en pri nabavkama koje su služile za proizvodnju izvezenih proizvoda. Zato je izvozni proizvod jeftiniji u me?unarodnoj razmeni a zemlja uvoznica je dužna da robu koju uvozi oporezuje doma?im porezima. U na?elu, i sadašnji maloprodajni porez se ne pla?a kada se roba izvozi ali sve dažbine koje su u ranijim fazama bile pla?ene (npr.porezi na usluge), ulaze u strukturu izvozne cjene jer ne postoji mehanizam njihovog povra?aja. Za taj iznos roba je skuplja, što je ?ini manje konkurentnom u me?unarodnoj razmeni.

(4) Porez na dodatu vrednost omogu?uje da se oporezuju i usluge bez kumulatinog efekta koji je prisutan kod poreza na promet u maloprodaji.

(5) Porez na dodatu vrednost dopušta da se svi inputi izuzmu od oporezivanja s tim da je kupac (radi dobijanja poreskog kredita) dužan da dokaže da nabavljeno dobro koristi kao input.

(6) Porez na dodatu vrednost predstavlja preduslov za ulaženje u bilo kakve institucionalne aranžmane sa Evropskom unijom. U cilju stvaranja jedinstvenog tržišta Evropska zajednica se opredelila za uvo?enje jedinstvenog oblika poreza na promet u vidu svefaznog neto poreza na promet ili poreza na dodatu vrednost. Danas su i ostale evropske zemlje koje ili kontrolišu za prijem u Evropsku Uniju ili pak imaju razne obliike asocijacije sa njom, dužne da primene ovaj poreski oblik kako bi svoje privrede približile rešenjima koje važe na jedinstvenom tržištu Evropske unije. Od njih se zahteva da uvedu porez na dodatu vrednost u skladu sa modelom koji je postavila Šesta direktiva.

U finansijskoj literaturi se ukazuje da ovaj poreski oblik pored dobrih strana ima i odre?ene negativne osobine. Smatra se da su glavni nedostaci ovog poreza vezani za proces njegovog administriranja jer kao komplikovaniji poreski oblik podrazumeva stru?nost i sposobnost za primenu, kako kod poreskih organa tako i kod obveznika. Porez na dodatu vrednost ima relativno i apsolutno veliki broj obveznika, što zna?i da je nešto skuplji za naplatu.

Isto tako, upozorava se da je inflatorni potencijal poreza na dodatu vrednost ve?i jer poga?a širi krug dobara i usluga. Ukoliko se primenom ovog poreza putem odre?ene visine poreskih stopa planira ostvarenje istog nivoa poreskih prihoda koji je ostvarivan i putem poreza koji se zamenjuje, uticaj poreza na dodatu vrednost na inflaciju je neznatan ili nikakav, jer opšti nivo cjena ostaje nepromenjen. U toj situaciji, uvo?enje poreza na dodatu vrednost nije faktor inflacije a eventualno pove?anje inflacije posledica je djelovanja drugih faktora, kao što je karakter mjera monetarne politike i postojanje kontrole cjena.

Porezu na dodatu vrednost prigovara se i da je izrazito regresivan zbog vrlo restriktivno postavljenih poreskih stopa-jedna opšta i eventualno jedna niža, kao i nulta stopa samo za oporezivanje izvoza. Treba imati u vidu da on i nije zamišljen kao instrument socijalne politike i da su njegovi osnovni kvaliteti neutralnost i izdašnost.

Porez na dodatu vrednost zahteva centralizaciju poreske vlasti što podrazumeva jedinstveno propisivanje i njegovu primenljivost na cjeloj teritoriji države koja ga uvodi. Uvo?enjem na nivou federalnih jedinica, on gubi svoju suštinu i pretvara se u u?e lokalni porez bez da ispuni onu ulogu u fiksalnom sistemu koja mu je prvobitno namenjena (alokativna funkcija). Suština probelama je u tome što sukcesivni obra?uni i naplata poreza od proizvoša?a do trgovca na malo potpuno menja osnovu teritorijalne pipadnosti te se propisima precizno moraju urediti odnosi u pogledu pripadanja poreskih prihoda izme?u centralne vlasti i federalnih jedinica.

1. Porez na dodantu vrednost (PDV) u BiH
Me?u evropskim zemljama, samo Bosna i Hercegovina i Danska primjenjuju jedinstvenu stopu PDV-a za sve proizvode bez sniženja stopa za odre?enu robu koja se smatra osnovnom tj. koja je nužna za život gra?ana. Zakon o porezu na dodatu vrijednost u Bosni i Hercegovini uspostavio je jedinstveni sustav poreznih stopa od 17%, dok se stopa od 0% primjenjuje samo na izvoz. Na taj na?in zemlja stimuliše izvozno orijentisane kompanije. Jedinstvena stopa poreza od 17% nije se promenila od uvo?enja 1. januara 2006. godine, a nema najave ili konkretnih inicijativa za uvo?enje diferenciranih stopa PDV-a.

Mnogi politi?ari, gra?ani i poreski stru?njaci smatraju da pojedina?na stopa PDV-a je regresivna, tj. poga?a više siromašni dio stanovništva nego bogati jer ovakvim porezom siromašni uspevaju da malo štede, te potroše ve?inu svojih prihoda. Uzimaju?i u obzir BiH kao zemlju u tranziciji i dugogodišnjoj recesiji sa tek minimalnim, povremenim oporavcima privrede, ovakva rješenja se ne ?ine najcelishodnijim. Ogroman udio stanovništva ?ine upravo stanovnici sa najnižim primanjima koji pripadaju najnižim društvenim slojevima. Takva stopa poreza ne samo da žestoko poga?a stanovništvo, ve? poga?a ogroman dio stanovništva u BiH.
Da bi se rešio ovaj problem, uvo?enjem diferenciranog PDV-a predložene su kursne stope ili uvo?enje nulte stope za osnovnu robu i BiH. U pozadini ove kritike, pojavljuju se nekoliko pitanja: Da li je pojedina?na stopa PDV-a zaista regresivna? Da li se ovaj problem rešava uvo?enjem diferenciranih stopa? Da li PDV predstavlja pretnju rastu i razvoju privrede? Pokuša?emo da odgovorimo na njih pitanja u slede?em tekstu.

U toku je rasprava o konceptu regresivnosti, jer mnogi stru?njaci razli?ito shvataju regresivnost. Koncept je upitan, u zavisnosti od osnova, da li se zara?unava potrošnja ili dohodak i do kojeg vremenskog perioda. Naime, jedna stopa PDV-a ima proporcionalni efekat kada je bazirana na potrošnji i regresivni efekat kada se ra?una po prihodima. Razlog je u tome što se štednja (kao dio prihoda) pove?ava kada se dohodak pove?ava, a potrebno je podvu?i osnovu za obra?un PDV-a.

Razumevanje regresivnosti se menja kada se gleda dugoro?no, jer onda optere?enje prihoda sa PDV-om može postati proporcionalno. Naime, kod poreza na potrošnju, oporezuje se sama potrošnja, ali ne i štednja. Pošto štednja predstavlja odloženu potrošnju, u trenutku kada se pretvori u potrošnju ona ?e biti predmet PDV-a.
Na taj na?in bogati pojedinci nisu izuzeti iz PDV-a, jer pla?aju PDV kada po?nu trošiti štednju. Ova opservacija zna?ajno menja koncept regresivnost. Ako se prihodi smatraju prihodom ostvarenim tokom celog života, onda, uz pretpostavku da se cijeli dohodak troši do kraja života, i samim tim jednak je potrošnji. Zatim, bogati i siromašni su jednako optere?eni PDV-om, jer je udeo PDV-a u prihodima proporcionalan. Kona?no, moramo priznati da je regresivnost povezana sa godišnjim prihodima i takva jedinstvena stopa PDV-a optere?uje siromašnije osobe koje štede manje upravo na godišnjem nivou. Upravo zato problemati?na je za BiH.

Empirijske studije o regresivnosti PDV-a ?esto podržavaju ?injenicu o njenoj beskorisnosti u sužavanju socijalnih nejednakosti.

Uvo?enje višestrukih stopa zahteva neku vrstu diferencijacije oporezivih proizvoda. Ako, npr. povr?e podliježe nižoj poreznoj stopi, da li to zna?i da su sveže, konzervirano i smrznuto vo?e podvrgnute jednakim ili razli?itim poreskim stopama? Proces definisanja proizvoda za razli?ite stope je veoma složen i zahteva profesionalnu i inteligentnu poresku administraciju, koja bi jasno i snažno objasnila svoje odluke javnosti. Zbog toga je uvo?enje višestrukih stopa komplikovano i uklju?uje ve?e troškove poreske uprave u pore?enju sa sistemom jedinstvene stope.

Uvo?enje diferencirane stope pove?ava administrativne troškove naplate poreza. Zemlja koja primenjuje PDV sa višestrukim stopama moraju imati više službenika za obradu složenih poreskih prijava od zemlje sa jedinstvenom stopom PDV-a. Troškovi poreske administracije se uve?avaju ?ak pet ili deset puta kada se radi o pravnim licima, u slu?ajevima kada se poreu pove?ava ili kada se prebacuje sa jedne na dve stope. Ovo je problem koji ekonomija BiH nema resursa da pokriva.

Niže stope PDV-a ne garantuju niže cijene. Naime, niže stope PDV-a za lijekove ili hranu ne zna?e automatski smanjenje cijena ovih proizvoda. Cene se kreiraju na slobodnom tržištu prema odnosu ponude i potražnje. Trgovci oblikuju svoje cijene u zavisnosti od elasti?nosti tražnje, bez obzira na utvr?enu stopu poreza. Prema tome, niži PDV nije garancija da ?e siromašni platiti nižu cenu za ove proizvode.

Jedinstvena stopa PDV-a, koja je predvi?ena u poreskom sistemu BiH, kao što možemo vidjeti ima neke svoje prednosti ali ima i svoje slabosti. Jedna od njih je da PDV pruža veliki potencijal za korupciju u poreskoj praksi, tj. PDV-u prevara. Naime, dešava se da naj?eš?e fantomske kompanije – prevaranti su su nabavljali dobra oslobo?ena od poreza na koja su potom obra?unavali porez na doma?e isporuke. Napla?en porez nisu upla?ivali poreskoj administraciji. Ista dobra rotirana su u prekograni?nom prometnom ciklusu izme?u istih u?esnika. Po tome su ovakve transakcije dobile naziv „ringišpil” transakcije (eng. carousel fraud).Carousel prevara je sinonim za jednu od najpoznatijih i najve?ih prevara za PDV. Carousel ili takozvani porez karusel je finansijska prevara uzrokovana zloupotrebom sistema PDV-a, što dovodi do smanjenja javnih prihoda zemlje koja je trebalo da naplati PDV ili zemlju koja je izvršila povra?aj PDV-a, kada nije bilo trgovine. Ova vrsta prevara je povezana s prodajom robe, ali i sa pružanjem usluga. Ove aktivnosti uvoznika i kasnijih prodavaca uzrokuju gubitke u državnom trezoru. Najspecifi?niju karakteristiku ove poreske prevare ?ini mogu?nost da isto lice ponovi prevaru onoliko puta koliko to želi. Bosna i Hercegovina je posebno zainteresirana da sprije?i poreske prevare te je iznalaženje rješenja mogu?e po uzoru na EU.

U cilju spre?avanja pojedinaca, poslovnih subjekata, lanca poreskih obveznika koji su skloni poreznim prevarama, kao i lica koja u?estvuju u aktivnostima koje su u suprotnosti sa poreskim zakonima, a kako bi se uspostavio sistem koji ?e obezbediti adekvatan odgovor poreskih organa zemalja ?lanica, Evropska komisija je sredinom 2013. godine usvojila izmjene i dopune Direktiva 112, ?ija je primjena zapo?eta u januaru 2014. godine. Usvojene izmjene i dopune Direktive omogu?uju državama da odmah odgovore na pojavu novih vrsta poreskih prevara, koje se prijavljuju svim ?lanicama EU. Svaki ?lan, koji smatra da bi trebalo da preduzme posebne mjere zaštite, može zatražiti od Komisije odobrenje od takve mjere.
Efekti poreskih prevara u zemlji su obi?no zna?ajno ve?i u vrednosti nego što se odnosi na prevare prilikom me?unarodnih transakcija, jer su doma?e prevare brojne iako sa manjim iznosima. Kršenje zakona i izbjegavanje pla?anja PDV-a ili smanjenje poreske obaveze generalno je povezano sa sljede?im aktivnostima poreskih obveznika:
Izdavanje faktura gde su prikazani lažni porezi sa nazna?enim vrijednostima isporuke koje su manje vrijednosti od stvarne trgovine, i koji su upu?eni na nepostoje?e kupce, u cilju smanjenja izlaznog PDV-a;
Dobijanje ulaznih faktura od nepostoje?ih dobavlja?a kako bi se pove?ao ulazni PDV;
Uklju?ivanje fiktivne kompanije u lanac prodaje izme?u dve postoje?e kompanije od kojih je jedan kupac a drugi je dobavlja?, pa fiktivna kompanija služi za smanjenje PDV-a, jer prodavac prodaje robu po nižim cijenama nego što je stvarna cijena, što smanjuje njegov izlazni PDV, dok kupac prima fakturu sa cijenama koje su ve?e od tržišnih cijena i na taj na?in ima pravo na ve?i ulazni PDV nego stvarni;
Neta?no prikazivanje unapred pla?anja / kredita u mjese?nim prijavama PDV-a za neosnovani zahtev za povrat PDV-a;
Neta?no i nepotpuno knjigovodstvo koje rezultira višim ulazom od izlaznog PDV-a, tako da poreski obveznik nije obavezan je da plati PDV.

Fiktivna kompanija bez ikakvog prometa podnosi prijave PDV-a koji prikazuju poreski kredit i veliku koli?inu potraživanja od Uprave za indirektno oporezivanje, a potom tražiti povra?aj.

Bilo je brojnih diskusija o uvo?enju diferenciranih stopa PDV-a u Bosni i Hercegovini ?ak i u toku izrade nacrta zakona o PDV-u. Me?utim, inicijativa za diferencirane stope ponovo je postala glavna tema, zbog uticaja ekonomske krize na socijalni status stanovništva.

Naime, studije koje su sproveli eksperti MMF-a sugerišu da primjena diferenciranih poreskih stopa stvara nepovoljne efekte. Pri donošenju odluka o višestrukim stopama PDV-a, fokus se uglavnom odnosi na podršku stanovništvu sa nižim prihodima. Troškovi poreskih obveznika i poreske administracije su van fokusa. Ekonomisti MMF-a veruju u uvo?enje diferencirane stope PDV-a donosi brojne negativne efekate:
Višestruke stope ometaju izbor potroša?a i proizvo?a?a;
Proizvo?a?i uvek namjeravaju prilagoditi svoju cijenu potrebama potroša?a tj. prema mogu?nostima koje tržište diktira. Na taj na?in, trgovci ?e pokušati prenijeti pove?anu stopu na potroša?a, što bi sprije?ilo svako smanjenje cijena proizvoda nižih stopa;
Definisanje dobara i usluga sa povoljnim tretmanom, posebno “osnovnih dobara”, knjiga, lekova i sli?no, predstavlja problem s obzirom na širok spektar proizvoda i “sivu zonu” koja postoji sa takvim asortimanom roba, To je ujedno i skupo, jer zahteva angažovanje specijalnog osoblja u poreskoj administraciji, koja mora imati odli?no znanje u proizvodnim tehnologijama robe pod povoljnim tretmanom i svim ostalim proizvodima i brendovima koji su dio “sive zone”. Potrebni su i dodatni ljudski resursi koji ?e komunicirati sa poreskim obveznicima i odgovoriti na njihove upite u vezi sa oporezivim statusom proizvoda, pružiti obavezuju?a mišljenja i nadzor nad primjenom pravila i definicija.
Sa druge strane, poreski obveznici koji se bave proizvodnjom u ovoj zoni proizvoda imaju dodatne troškove povezane sa njihovom klasifikacijom i pove?anu komunikacija sa poreskom administracijom:
Niže stope PDV zbog tehni?kih problema u primjeni i nemogu?nosti efikasnosti poreskih uprava;
Nedostatak adekvatng nadzora definitivno dovodi do utaje poreza. S obzirom da taj porez predstavlja prihod države jasno je da poreska evazija dovodi do smanjenja obima ukupnih prihoda zemlje, odnosno smanjenja ukupnog iznosa novca koji država ima na raspolaganju tokom budžetske godine;
Iskustvo zemalja pokazuje da skala stope PDV-a ne doprinosi promjenama u preferencijama potroša?a i preraspodjeli unutar potroša?ke strukture doma?instava i vlada.

Pored svega navedenog, teško je procijeniti efekte diferencirane stope PDV-a na stanovništvo, poreske obveznike i poresku administraciju, pošto je svaka od ovih grupa struktuirana, a same informacije nisu reprezentativne, jer ne postoje dugoro?ni istraživani podaci na razvoj privrede.

Struktura potrošnje se ne razlikuje samo u pogledu nivoa prihoda, ve? i u pogledu starosti doma?instva, tendencija štednje i ulaganja. Kada pogledamo regresivnost PDV-a na stanovništvo sa nižim prihodima, što je jedan od glavnih razloga za uvo?enje diferenciranih stopa PDV-a, moramo razmotriti neto budžetske efekte takvih mjera, uzimaju?i u obzir troškove uprave i poreskih obveznika zbog upravljanja višestrukom stopom PDV-a. Me?utim, kada je u pitanju stopa smanjenja PDV-a, koristi od takve stope ne?e imati samo niže klase, ve? i srednje i gornje klase. Me?utim, praksa je pokazala sasvim razli?ite efekte. Na primer, snižene stope na bebi-opremu, bebi-odje?a, obu?u ili hranu nije dovela do pove?anja stope nataliteta. Naime, nivo efekata smanjenja stopa PDV-a zavisi od:
Preferencije potroša?a;
Cenovne elasti?nosti potražnje za odre?enim robama i uslugama;
Nivo konkurencije unutar sektora;
Nivo “sive ekonomije” i sl.

Mogu?e je posti?i mnoge pozitivne efekte snižavanjem stope PDV-a, ako je to ograni?eno na sektor koji je bio pogo?en “sivom ekonomijom”. Ako se cijene smanjuju za robu ili usluge koje mnogi proizvode ili koriste, onda ?e biti ve?a potražnja za takvom robom ili uslugama koje snabdevaju registrovani dobavlja?i. To dovodi do boljeg rada u formalnoj ekonomiji. Rast produktivnosti dovodi do ekonomije obima, dok se kre?e potrošnja prema redovnom tržištu, te dovodi do pove?anja potražnje za robom i uslugama, što neizbježno vodi do rasta zaposlenosti u ovoj oblasti i razvoj privrede. Sve navedeno zajedno dovodi dalje do rasta poreza na prihod.
Niža stopa PDV-a uti?e na nižu nezaposlenost ako se primjenjuje na luksuznu robu, odnosno robu i usluge sa elasti?nom potražnju. S druge strane, niža stopa PDV-a primijenjena na osnovne proizvode ne?e dovesti do ve?e potražnje i rasta zaposlenosti. Ali ne treba zaboraviti da je tržište prestalo biti rigidno i zavisi od mnogih faktora, te je potrebno puno vremena da promjene stope PDV-a pokažu ciljane efekte.

Praksa je pokazala da niže stope PDV imaju najve?i uticaj na proizvode finalne potrošnje, isporu?ene na lokalnom nivou. Ako je stopa niža za regionalne proizvode, a ako uzmemo u obzir kretanje stanovništva i tržišta rada, efekti niže stope postaju nevidljivi. Ve?a potrošnja takvih proizvoda stvara cijenu koja je iznad željene prodajne cijene.
2. CARINA
Carina predstavlja jednu vrstu poreza na potrošnju, koji se napla?uje kad proizvod (carinska roga) ulazi na državnu teritoriju (uvozna carina), a u nekim slu?ajevima danas retkim i kad se prevozi ili prenosi preko državne teritorije odnosno kad iz nje izlazi (izvozna carina). Carinska politika predstavlja veoma zna?ajnu komponentu ekonomske politike. U modernom svijetu industrijalizovane države se deklarišu kao pobornici liberalizacije me?unaodne trgovine, što bi podrazumevalu redukciju carniskih barijera. Time bi se pove?ala efikasnot privrede u svetskim razmjerama i uve?alo globalno blagostanje. Ostvarivanjem ovakvog cilja treba da služi i Svetska trgovinska organizacija (WTO). Me?utim, u praksi nisu retki slu?ajevi da i razvijene ekonomije posežu za carinskom zaštitom, one manje razvijene mnogo ?eš?e podležu iskušenijima takve vrste jer se pribjoavaju da njihova industrija i poljoprivreda nisu ustanju da izdrže konkurenciju jeftinije i kvalitetnije robe iz uvoza.
U finansijskoj literaturi se srece više vrsta carina, a klasifikacije se sprovode na osnovu razli?itih kritierijuma. Ako se za kriterijum razlikovanja uzme pravac kretanja robe, onda carine mogu biti:
uvozne
izvozne
tranzitne
U praksi se naj?eš?e javljaju uvozne carine, dok se izvozne carine javljaju realtivno retko, po pravilu da bi se sprije?io izvoz neke robe koja je deficitarana u zemli. Tranzitne carine su usavremenom svijetu uglavnom napuštene, posto ometaju nomralno fukcionisanje me?unarodne trgovine. Uvozne carine, prema cilju koji se želi postii?i, djele se na:
fiskalne
ekonomske
prohibitivne
retorzivne
Fiksalne carine imaju za isklju?iv cilj obezbe?enje javnih prihoda.

Ekonomske carine uvode se radi zaštite doma?e proizvodnje i obezbe?enja razvoja odre?enih privrednih grana. Ukoliko se ne bi uvela carina, uvoz jeftinije robe s inostranih tržišta onemogu?io bi prodaju doma?ih, skupljih proizvoda. Ali s druge strane, ekonomske carine stvaraju ambijent u kojem su pojedine privredne grane prezašti?ene, što može se veoma nepovoljno odraziti na njihovu konkuretnost.

Prohibitivne carine idu korak dalje od zaštitnih carina, njihov primarni cilje je da potpuno onemogu?e uvoz robe. Stopa prohibitivnih carina je obi?no vrlo visoka, te je zbog toga cjena robe iz uvoza znatno ve?a od cjene doma?ih proizvoda, što prakti?no zaustavlja dalji uvoz.

Retorzivne carine predstavljaju protivmjeru koju preduzima jedna državakao odgovor na visoke carine koje je prema njeim proizvodima uvela druga država.

Prema na?inu utvr?ivanja carniske osnovice carine se dele na:
specifi?ne
ad valorem
Specifi?ne carine se utvršuju prema odrešenim mjernim jedinicama poput komada, težini, zapremini. Kod ad valorem carina osnovica se iskazuje kao vrednost carinske robe, u nov?anom iznosu, a carinska stopa data je u procentu u odnosu na vrednost. U savremenom svjetu dominijraju ad volerm carine, ovakva prevaga postoji i u sistemu našeg zakonodavstva.

Prema na?inu uvo?enja, razlikuju se:
autonomne
ugovorene
Autonomne su one carine koje, na osnovu svojeg fiskalnog suvereniteta, uvodi država, koja ih isto tako može sama i menjati ili ukidati. Ugovorene carine uvode se na osnovu ugovora izme?u dvije države ili izme?u više država
Prema poreklu robe, razlikuju se:
jedinstvene
diferencijalne
preferencijalne
1. Carine u BiH
Carine su u fiskalnoj zaštitnoj politici BiH imale nekoliko perioda u svom razvoju, a svaki od njih svoje specifi?nosti, koje su bile uvjetovane privrednim i društvenim razvojem zemlje. U periodu administrativnog upravljanja privredom država je imala monopolni položaj u spoljnoj trgovini, tako da carine nisu mogle davati sve one efekte koje objektivno mogu dati u jednom liberalnijem sistemu privre?ivanja. Tako od 1952.god. postepeno dobivaju sve zna?ajniju ulogu, a od 1961.god. donošenjem Privremene carinske tarife, po?onje period tzv. ?istog cerinskog sistema, u kojem carine imaju svoju odre?enu ulogu kako u fisklnoom pogledu, tako i u zaštiti doma?e proizvodnje. Ovaj period ?istog djejstva carinskog sistema posebno dobija svoj zna?aj od 1965.god., kada je donijeta stalna carinska tarifa, koja ?e se primenjivati sve do polovine 1992.god. Nakon disolucije bivše SFRJ carinski sistem naše zemlje je pretrpio zna?ajne promjene. Tako, na primjer, kao onsnovni instrument carinskog sistema, važe?i carinski tzakon treba da obezbjedi zaštitu doma?e proizvodnje i privrede, u skaldu sa ciljevima privredne reforme, kao i potrebu dalje deregulacije privrednog sistema u tržišnim uvjetima preivre?ivanja. Zakonom treba da se omogu?i prilago?avanje sistema carinske zaštite i brže uklju?ivanje BiH u treku?e integracione ekonomske procese u Evropi. Njima se polaze?i od mjera oblasti ekonomskih odnosa sa inozemstvom stvaraju jedinstveni uvejti privre?ivanja za sve subjekte na tržištu BiH. Carinski zakon ima za cilj uskladu sa principima tržišne ekonomije i principima jednakih uvjeta privre?ivanja u okvrima tržišta roba, kapitala i rada, a radi ostvarivanja zaštitne funkcije carina. Odnos u oblasti carinskog sistema sastavni su dio ukupnih privrednih odnosa u BiH. Carine se pla?aju na uveženeu robu, osim na robu koja je oslobo?ena od pla?anja carina na osnovu me?unarodnih ugovora i važe?e carinske ta Po carinskom zakonu oslobo?eni su od carinskih dažbina slijede?i uvozi:
Predmeti privrednog inventar za radnike povratnike iz inoznemstva;
Oprema i reprodukcioni materijal za preduze?a koja proizvode naoružanje i vohjnu
opremu, kao i predmeti za civilnu zaštitu;
Oprema za potrebe državnih organa;
Opremu po osnovu stranog ulaganja;
Roba radi proizvodnje robe za izvoz
Iinstitut carinskog kontigenta:
Na uvoz opreme za zakup-lizing, carina se pla?a u punom iznosu osim na uvoz aviona i brodova a ne kao do sada u ratama na 5 godina;
Nivoom carinskog optere?enja obezbe?uju se jednaki uvjeti zaštite doma?e proizvodnje od inozemne konkurencije;
Propisi i mjere koje se preduzimaju u sprovo?enju carinske politike primenjuju se jedinstveno prema svim subjektima na koje se odnose;
Preciznije reguliranje odnosa, ovlaš?enja i obaveza carinskih organa preuze?a i drugih pravnih i fizi?kih lica u carinskom postupku:
Omogu?uvajnje efikasnijeg rada carinskih organa, prije svega, pojednostavljenjem postupkua rada robom koja se uvozi, odnosno izvozi, propisivanjem ve?ih ovlaš?enja carinskim organima, ?ime se postiže ubrzavanje postupka nad robom i licima, pa samim tim i smanjuje zastoj, kako na granici tako i u proizvodnji;
Obezbe?ivanje funkcionalnih potreba carinske službe i privrede, previ?anjem ve?ih ovlaš?enja Ministarskom vije?u BiH, Ministrastvu vanjske trgovine BiH, Ministarstvu finainsija BiH i Državnoj upravi carina za rješavanje odre?enih pitanja, ?ija priroda zahtjeva ?eš?e izmjene i prilago?avanja ( npr. inetrvencija na doma?em tržištu, izmjene carinskih stopa i nomenklature carinske tarife, carinski postupak, postupak robom, brži protok robe i sl.).

Posebno je zna?ajno ovlaš?enje za navedene organe da propisuju carinsku tarifu kojom bi se vršilo nomenklaturno raš?lanjivanje tarifnih broje i utvrdio nivo zaštite propisivanjem carisnkoh stopa u skladu sa osnovnim kriterijima utvr?enim Carinskim zakonom. Na taj na?in ustavnopravna nadležnost skupštinskih domova da utvr?uju carinsku i vancarinsku zaštitu u skladu sa Ustavom, uz operativnije utvr?ivanje, uskla?ivanje jednog objektivizaranog mehanizma carinske zaštite ( kako u okvitu doma?eg privrednog sistema, tako i vezano za uklju?ivanje u EU, koje je u toku) i podudarnost tarifnih oznaka carinske tarife.

Pravni sistem carina. Kako je Carinski zakon regulirao samo jedan dio carnske materije, to je novom Carinskom tarifom i Zakonom o carinskoj službi T/F BiH upotpunjena pravna regulativa i može se re?i da sada imamo novi period ekonomskog i fiskalnog djejstva carine.

Carinska tarifa inkorporirala je ciljeve društveno-ekonskomrazvoja zemlje za budu?i period. Carinskom tarifom kao instrumentom carnske politike, zajendo sa ostalim mjerama zaštete i mjerana za reguliranje spoljnotrgovinske razmjene, treba obezbjediti uvoz, koji ?e se kretati u okviru platno-bilansnih mogu?nosti. To zna?i da treba na odre?eni na?in zaštititi uvoz one robe koja se ne prozvodi u zemlji ili se proizvodi u manjim koli?inama. Fleksibilnim instrumentima carinskog sistema, kao što su carinski kontigenti i tome sli?no treba da se uti?e na popravljanje platnog bilansa zemlje.

Osim zaštitnih efekata nova carinska tarifa omogu?uje i veliki fiskalni efekt. To se najbolje vidi iz ?injenice da ukupni prihod budžeta ?ine prihodi od carina i dr. carinskih pristojbi. Dok Carinski zakon sa svojim prate?im propisima regulira carinsko pravo, carinski postupak, osloba?anje od carine i dr. carinske institute,dotle Zakon o carnskoj tarifi sa samom tarifom regulira i propisuje uglavnom visinu carinskog optere?enja. Carinska tarifa, ustvari, predtavlja spisak roba sre?en po odre?enom sistemu sa stopama carine po kojima se carina napla?uje na carinsku osnovicu. Pored spiska roba sa stopama carine koje optere?uju robu carinska tarifa sadrži i odre?ena tuma?enja i komentarska objašnjenja za sporne slu?ajeve gdje koja roba spada u Carinskoj tarifi. Razvrstvanje roba treba biti u skladu sa Briselskom nomenklaturom po kojoj je sa?injena i naša carinska nomenklatura. Radi se na usavršavanju naše carinske nomenklature koja ?e obezbediti uvjete za diferenciranu zaštitu doma?e proizvodnje.

Me?u zakone kojima se regulira pravni osnov i problematika carine, treba ubrojati i Zakon o prometu robe sa inozemstvom, koji regulira materiju spoljne trgovine odnosno sav promet robe i usluga sa inozemstvom, bez obzira da li se radi o uvozu ili izvozu robe ili usluga. Fleksiblna materija prometa robe i usluga sa inozemstvom ?esto iziskuje promjene uvjeta za obavljanje ovog promet, pa je u tom cilju ovaj Zakon propisao mnoga ovlaš?enja Vije?u ministara, da ovu materiju regulira podzakonskim aktima. Ne treba ni potsje?ati koliko su ovi propisi zna?ajni za celokupno sagledavanje našeg carinskog sistema.

Predmet ili objekat carina ?ini roba koja se uvozi u carinsko podru?je BiH, izvozi ili provozi. Carinsko podru?je BiH je jedinstveno i identi?no sa državnom teritorijom. Ono je ograni?eno carinskom linijom koja ide granicom države. U tom podru?ju nalaže se i tzv. slobodne zone, koje se osnivaju radi pove?anja tranzita robe i olakšanja trgov?kih operacija sa robom u lukama, pristaništima, aerodnromima, željezni?kim stanicam i tome sli?no. U slobodnoj carinskoj zoni nije dozvoljen promet robe na malo. Na robu unijetu u zonu ne pla?a se carina osim ako se ona uvozi iz zone u zemlju.
Za carinsko podru?je usko je vezan carinsko-pograni?ni pojas. On je dio carinskog podru?ja u kojem se, pored mjere previ?enih carinskom zonom, sprovode i posebne mjere carinskog nadzora, koje Vije?e ministara može da propiše iz raznih raloga ( bezbjednost zelje, krijum?arski kanali itd.). Ovaj pojas na kopnu obuhvata dio carinskog podru?ja u širini od 15km od carinske linije u dubinu teritorije BiH. Carinsko-pograni?ni pojas na moru obhvata dio carinskog podru?ja BiH u širini od 5km kopna od obale, podru?ja od obale do spoljne granice teritorijalnog mora, kao i podru?je u šrini od 2 nauti?ke milje, ra?unaju?i se od spoljne granice teritorijalnog mora u pravcu otvorenog mora. Carinsko-pograni?ni pojas na jezerima obuhvata dio carinskog podru?ja od carinske linije na jezeru do 5 km kopna od obale jezera.

Carinski nadzor obuhvata mjere koje se preduzimaju radi spre?avanja neovlaštenog postupanja sa carinskom robom i obezbje?enja njene istovjetnosti, dok se ne sprovde carinski postupak. Carinskom nadzoru podliježu: carinska roba, putnici, posada prevoznih sredstava. Carinskom nadzoru podliježe i roba koja je oslobo?ena carine, tj. roba naq koju se ne pla?a carina. To je npr.:roba koja se izvozi iz BiH ili trnzitira preko njene teritorije. Dakle, carinskom nadzoru podliježe sva roba koja prelazi carinsku liniju bez obzita da li se na nju pla?a carina ili ne.

Carinsko obveznik je lice na koje glasi prevozna isprava, lice na koje su prenijeta prav iz prevozne ispave, lice koje robu unosi ili iznosi iz carinskog podru?ja BiH, kao i druga lica koaj su u slu?ajeviam predbi?ena carinskim zakonima dužan da plate carinu.

Carinska osnovica na koju se primenjuju stope iz carinske tarife je vrijednost robe. Vrijednost robe koja predstavlja carinsku osnovicu je normalna cijena robe koja se uvozi. Normalna cijena je ona cijena po kojoj se roba koja se uvozi prodaje ili kupuje na dan nastanka obaveze pla?anja carine izme?u me?usobno nezavisnih kupaca i prodavaca. Radi utvr?ivanja normalne cijene Uprava carina ima pravo da izdaje, za potrebe carinarnica tzv.listu teku?ih cijena. Uvoznik ima pravo da u postupku carinjenja dokazuje da cijena roba koja je navedena u listu teku?ih ciejna ne odgovara normalnoj cijeni robe koja se uvozi. Za carinsku osnovicu može se uzeti i ukupna vrijednost robe u jednoj pošiljci, tzv. koletu. Oavkav na?in utvr?ivanja carinske osnovice postoji u slu?aju carinjenja robe koji bosanskohercegova?ki i strani državljani primaju u pošiljkama iz inozemstva, odnosno koju bosanskohercegova?ki državljani i stranci sa prebivalištem u BiH unose u BiH pri povratku sa putovanja po inozemstvu. Kad se roba privremeno izvozi iz BiH radi preradem doradem obrade ili opravke i onda uvozi natrag, onda se carinska osnovica utvr?uje prema vrijednosti operacija izvedenih u inozemstvu. U vrijendost se uklju?uje i vrijednost materijala koji je pritom upotrebljen. Ako se roba privremno uvozi pa se ponovo vra?a uu inozemstvo, carinsku osnovicu predstavlja razlika izme?u vrijendosti robe koju je roba imala na dan privremenog uvoza i na dan njenog vra?anja u inozemstvo. Ovo, s toga što je roba za vrijeme privremenog broravka u BiH mogla izgubiti od svoje vrijendosti koju je imala prilikom uvoza.

Na osnovu Ustava BiH, (odredbe ?l. III/e) Paralamentarna skupština BiH, na sjednicama oba doma održanim 3.februara 1998.godine, usvojila je Zakon o carinskoj tarifi BiH. Prema ?l. 1 ovog zakona carine i ostale uvozne pristojbe napla?uju se na robu koja se uvozi, unosi ili prima u carinsko podru?je BiH, po stopama odre?enim u Carinskoj tarifi, koja je sastavni dio ovog zakona osim kada i gde me?unarodni ugovori BiH i zakoni nalažu druga?ije. Prema odrebama ?l.2 Zakona, priložena nomenklatura harmoniziranog sistema carinske tarife predtavljaju sastavni dio ovog zakona.

Carinska tarifa BiH se sastoji:
Od nomenklature roba harmoniziranog sistema
Od carinskih stopa i dr. uvoznih pristojbi koje se napla?uju na robu koja se uvozi
Od prefencijalne tarifne mjere sadržane u sporazumama BiH sa odre?enim zemljama a kojima se odobrava prefencijalni tarifni postotak
Od posebne mjere za odre?ene terifne stavove za koje se odre?uje smanjenje uvozne carine ili odobo?enje od iste i
Druge mjere koje su predvi?ene Zakonom o vanjskoj trgovini
Za robu namjenjenu za osobnu upotrebu u doma?instvima a koju državljani BiH i stranci unose prilikom dolaska ili prime, zara?unava se jedinstvena carinska stopa od 10 %.

Carinske stope mogu bit difencijalne i jedinstvene. Diferencijalne mogu biti odre?ene prema proizvodima i za svaku vrstu istih. Difencijalne stope izražene su u procentu vrijednosti robe. Jedinstvena carinska stopa može biti izražena u procentu, npr. 20% od ukupne vrijednosti robe ( ukupna osnovica, a ne od vrijednosti pojedinih proizvoda)
Pod odre?enim uvjetima na odre?ene predemte koji ?ine carinsku robu ne?e se pla?ati carine ako je propisano carinsko oslobo?enje. Carinska oslobo?enja mogu biti li?na i predmetna. Osim toga osobo?enja mogu biti uvjetna i bezuvjetna. Uvjetna su ona koja se priznaju na osnovu reciprociteta izme?u država. Za bezuvjetna nije potreban reciprocitet, ve? se daju na osnovu zakona ili podzakonskih akata. Li?na se daju za diplomatsko-konzularno osoblje za stane delegate na konferencijama i službenim misijama u BiH i to u slu?aju reciprciteta. Tada ne podliježu carini predmeti za neposrednu li?nu upotrebu. Sli?no i doma?im organima i organizacijama i nekim kategorijama gra?ana (kad robu primaju besplatno, invalidi za ortopedska pomagala i radnici privremeno u inozemstvu). Isto i za vojnu opremu, civilnu zaštitu i vatrogastvo i sl.

Za ostvarivanje prava iz navedenih povlastica treba carinarnici predati pismeni zahtjev za oslobo?enje od carine sa priloženim propisanim dokazima. Dakle, nema automatskog osloba?anja. Na carini prijaviti robu a zahtjev podneti prema mestu prebivališta ( dolaska) i isto najaviti ulaznoj grani?noj carinarnici.

Na osnovu ovog postupka carinarnica izdaje rješenje na koje vlasni robe/uvoznik mmože izjaviti žalbu u roku od 15 dana Federalnoj upravi carina kao drugostepenom.
3. AKCIZE
Po svojim karakteristikama, akcize, (trošarine) su specijalni potroša?ki porezi. Njima se oporezuje potrošnja ili upotreba odre?enih porzivoda. Istorjiski posmatrana, akcize se javljaju kao najstariji porez na proizvode I sa njiohvim uvo?enjem je po prvi put primenjena ideja oporezivanja potroša?a.

Osnovni cilj uvošenja akciza u poreske sisteme bio je fiskalnog karaktera I tu karakteristiku, kao osnovnu, akcize su zadržale do danas. I pored rastu?eg oslanjanja na opšte poreze na potrošnju, savreme države zadržavaju ove selektivne potrošne poreze zbog izdašnih i lako naplativih prihoda, uz niske troškove obra?unavanja i naplate. U mnogim zemljama u razvoju, zbog navedenih osoboina, akcize zauzhimaju dominantno mesto, ne samo me?u porezima na potrošnju, nego i u ukpnoj poreskoj strukturi.

Jedna od karakterisitika savremenih porskih sistema je da se tzv. Akciyni proiyvodi dvostruko oporezuju, jednom akcizama a drugi put porezom na promet. Me?utim, za razliku od pooreza na promet koji je opšteg karakterai na?elno, optere?uje potrošnju svih proizvoda, akcize optere?uju potrošnju samo ta?no odrešenih, relativno malobrojnih proizvoda. Taj krug oporezovanih proizvoda obuhvata duvankse prera?evine, alkoholna pi?a i naftne derivate. Akcie se ponegde uvode i na motorna vozila, luksuzne proizvode i dr. Kod akciza dolazi do poresko-tehi?ki posmatrano, do razdvajanja obveznika poreza (proizvo?a?a odnosno uvoznika) od kranjeg potroša?a (poreskog destinara). One izazivaju regresivno dejstvo, posebno kod proizvoda koi su nužni predmet masovne potrošnje kao što je še?er, so i sl.

Akcizama se zamjera da svojim selektivnoš?u remete ekonomske izbore proizvo?a?a i potroša?a, no takav prigovor slabi pred o?iglednom finanisjskom izdašnoš?u ovih pojedinih potrošnih poreza. Prisustvo i zna?ajnost akciza objasnjava se mnogobrojnim razlozima i to:
Nastojanje da se potroša?i odvrate od koriš?enja nekih proizvoda koji su štetni po zdravlje ljudi, odnosno da se i politikom oporezivanja uti?e na samnjenje potrošnje tih proizvoda;
Prebacivanje javnih troškova nastalih trošenjem oporezivanih dobara na potroša?e takvih dobara (npr povezivanje tropkova izgradnje ili održavanje puteva sa potrošnjom benzina);
Djelovanje na preraspodjelu dohodaka na štetu potroša?a luksuznih proizvodan (nakita) koji su po pravilu lica sa visokim prihodima;
Uticanje na racionalnije korš?enje pojedinih oblika energije;
Nametanje principa da onaj koji zaga?uje okolinu treba da i plati više, odnosno uv?enjem akciza na potrošnju štetnih materija
Poseban složen problem kod primene akciza jeste uvtvr?ivanje poreske obaveze, odnosno visine poreskog optere?enja. U stvari, postavlja se pitanje da li poresku obavezu utvrditi u procentu od cjene oporozivanog proizvoda ili u apsolutnom iznosu od neke mjerne jedinice, kao što je broj komada, ja?ina alkohoha i dr. Koriš?enje specifi?nih akciza, sa izuzetkom duvanskih preraševina i motornih vozija, je mnogo izraženije. Jedan od argumenata protiv ad valorem akciza je taj da bi se poreske stope, koje bi po pravilu bile visoke, primenjivale ne samo na proizvode koji se oporezuju, nego i na ambalažu, reklame i druge elemente koji su povezani sa prodajom oporezovanih proizvoda, što ih dodatno poskupljuje. Pored toga, prime?uje se da bi ad valorem oporezivanje moglo uticati na to da proizvodi lošijeg kvaliteta, postanu mnogo jeftiniji u odnosu na proizvode višeg kvaltieta, što bi imalo za posledicu skretanje izbora potroša?a prema manje kvalitetnim proizvodima. Prigovor da specifi?ne akcize u uslovima inflacije dovode do smanjenja poreskog optere?enja i realno smanjenja poreskih prihoda, opravdan je samo ako nije propisam postupak indeksacije, kojim ?e se neutralizovati efekti inflacije na poresko optere?enje i na visinu prihoda prikupljenih primenom pojedina?nih potrošnih poreza.

3. POREZ NA PROMET
Porez na promet ima obeležje opšteg poreza na potrošnju budu?i da se njima zahvata promet svih ili najve?eg dela proizvoda i usluga. Ovaj oblik oporezivanja najpre se javio kao pojedina?ni (posebni) porez na promet jos u anti?kim državama.

U finansijskoj literaturi se kao prvi primer uvošenja opšteg poreza navodi alkabala u španskom poreskom sistemu 1342. godine. Karakteristi?na crta koja je pratila razvoj poreza na pormet je da se on zavodio u periodima privrednih kriza ili novijoj istoriji kao insturmet za prikupljanje sredstava za vošenje rata. Opšti porez na promet je svoju renesansu doživeo u vreme Prvog svetskog rata kada su ga uvele Nema?ka i Francuska.

Porez na promet porizvoda javlja se kao jedan od najzna?ajnijih poreskih oblika u savremneim opreskim sistemima. To je omiljen poreksi oblik svake države jer se njime obzbe?uje siguran i pouzdan priliv novca u budžet. Takvo njegovo mesto uslovljeno je odre?enim pozitivnim osobinama koje ga izdvajaju od drugih poreskih oblika a to su:
Jeftino?a
Izdašnost
Stabilnost
Ugodnost pla?anja
Promet podložan oporezivanju mora biti fakti?ki izvrpen i to uz naknadu. Osnovno obeležje poreza na pormet, nejgova pretpostavljena funkcija, jeste prevaljivanje. Sadržan u cjeni oporezovanih proizvoda odnosno robe i usluga, uklje?en kao sastavi element njihove cjene. On se u toj pove?anoj cjeni prevaljuje na kupca. Namjera zakonodavca i jeste da obvzenik odnosno proizvo?a? ili trgovac kroz pove?anu cjenu poreski teret prevali na kupca, kao ekonomskog obveznika ili destinara. Od toga da li je prevaljivanje uspelo zavisi i suština poreza na promet.
Jedan od krupnih nedostataka poreza na poremt socijalnog karaktera sadžan je u njegovoj regresivnosti. Ovo nepovoljno dejstvo ogleda se u ?injenici da ?e lica sa slabijom ekonomskog snagom kupuuju?i ooporezivane proizvodne snositi procentualno viši porez na promet, dok ?e lica sa ve?om ekonomskm snagom kupuju?i iste oporezivena proizvode snositi prcentualno niži poreski teret. Neracionalno djelovanje poreza na promet bi?e utoliko intenzivnije što su ve?e razlike u dohotcima kupaca oporzeovanih proizvoda odnosno poreskih destinara. Intezitet regresivnog djelovanje poreza na promet umnogome zavisi od visine dohotka poreskih destinara, od visine poreske stope i broja ?lanova porodice koje poreski obveznik zdržava.
U savremenim državama preduzimaju se odre?ene mjere u cilju ublažavanja ili eliminisanja regresivnog dejstva poreza na promet. Ove mjere mogu biti uvedene:
U sistemu poreza na promet
U poreski sistem ali izvan sistema oporezivanja prometa
Izvan poreskog sistema
Smanjenje socijlano nepovoljnog dejstva oporezivanja prometa unutar poreza na pormet mogu?e je ili osloba?anjem od oporezivanja proizvoda masovne potrošnje, odnosno primenom nižih stopaprilikom oporezivanja ovih proizvoda ili primenom povišenih poreskih stopa kod oporezivanja prometa luksuznih proizvoda
So obzirom da su ove mjere realitivno ograni?ene rešenja se traže izvan sistema poreza na promet kroz primenu progresivnih poreza na dohodak. Države pokušavaju da ublaže regresivno djelovanje poreza na promet primenom odre?enih mjera socijalne politike kao što su de?iji dodaci, stipendije, mogu?nost nabavke i upotrebe nekih dobara i usluga besplatno ili uz manju naknadu i dr.
Klasifikovanje poreza na poremet mogu?e je na više na?ina, jedan od naj?eš?ih oblika klasifikacije je na: jednofazni prorez na promet i višefazni porez na promet i kaoposeban koji se izdvojio je porez na dodatnu vrednost.

Jednofazni porez na promet
Jednofazni porez na promet u fazi proizvodnje je poreskki oblik kod koga se kao poseban obveznik javalja proizvo?a?, objekt oporezivanja je proizvod koji on proizvodi a povod za oporezivanje je prodaja tog proizvoda trgovcu na veliko ili trgovcu na malo, a samo izuzetno krajnjem potroša?u.

Kod ove vrste poreza na promet oporezivanje se vrši samo u jednoj fazi prometnog ciklusa, bilo u proizvodnji, bilo u trgovini na veliko, bilo u trgovini na malo, i to na ukupnu vrednost robe koja se oporezuje.

Jednofazni porez na promet u fazi proizvodnje je poreski oblik kod koga se kao poreski obveznik javlja proizvo?a?, objekt oporezivanja je proizvod koji on proizvodi, a povod za oporezivanje je prodaja (promet) tog proizvoda trgovcu na veliko ili trgovcu na malo, a samo izuzetno i krajnjem potroša?u.

Prednosti ovog poreza su u relativno malom broju obveznika i olakšanoj kontroli ubiranja i zbog ovih osobina je naro?ito nalazio primenu u zemljama u razvoju. Me?utim, porez u proizvodnji i porez u trgovini na veliko, kao forme jednofaznih poreza na promet napuštene su u najve?em broju država prvenstveno zbog kaskadnog efekta koji izazivaju. To zna?i da porez pla?en u tim stadijumima ulazi u osnovicu za obra?un marže slede?ih u?esnika u prometnom lancu (trgovaca na veliko i trgovaca na malo) pa se kao posledica toga pojavljuje fenomen pla?anja „poreza na porez”. S obzirom da je jedna od karakteristika jednofaznog oporezivanja izbegavanje kumulativnog efekta poreza na promet, treba ga uvesti isklju?ivo u stadijumu proizvodnje finalnog proizvoda. Tu se javlja složen problem utvr?ivanja onoga što se smatra finalnim proizvodom jer jedan isti proizvod može da bude i sirovina i gotov proizvod (alkohol, alkoholna pi?a, drvo-papir, nameštaj i dr).

Višefazni pored na promet
Ovaj oblik poreza na prmet zahvata ukupnu vrednost ostvarenu u svakoj vazi ili više faza prometnog ciklusa. U teoriji je utvr?eno da postoji šest faza kroz koje roba može pro?i na svom putu od proizvo?a?a do potroša?a i to:
Proizvodnja sirovina;
Proizvodnja polufabrikanata
Trgovina na veliko polufabrikanata
Proizvodnja gotovih proizvoda
Trgovina na veliko gotovih proizvoda
Trgovina na malo gotivih proizvoda
Prednosti višefaznog ili svefaznog bruto poreza na promet uglavnom su administrativno-tehni?ke prirode. Troškovi pla?anja ovog poreza su niski jer se ne zahteva složenije knjigovodstvo a kontrla obra?una i naplate je jednostavna. Ali postoje i nedostaci višefaznog bruto poreza na promet:
U svakoj fazi prometnog ciklusa, od po?etka proizvodnje d potrošnje, napla?uje se porez na ukupnu vrednost, pa se zato poreski teret iz faze u fazu pove?ava u obliku lavine i svaljuje na krajnjeg potroša?a.

Negativno djeluje na spoljnotrgovinski promet jer prakti?no onemogu?ava izra?unavanje ta?nog iznosa poreza koji treba vratiti izvoznicima.

Kod jedinstvenih carina primenjuje se jedinstvena carnisska tarifa, nezavisno od toga iz koje se zemlje uvozi roba. Diferencijalne carine postoje u slu?ajevima razli?itog cirinskog tregtmana uvezene robe, u zavisnosti od porekla carinske robe. Kod preferencijalnih carina država smanjuje carinsku stopu na proizvode koje uvozi iz odre?ene države. Poseban slu?aj preferencijalnih carina predstavlja klauzula najve?eg povlaš?enja. Ova klauzula, koja se unosi u ugovor o spoljnotrgovinskoj razmeni, zna?i da ?e države ugovornice automatski priznati jedna drugoj iste carinske povlastice koje su posebnim ugovorima priznale tre?im državama.

Roba koja se uvozi u carinsko podru?je BiH podleže pla?anju carine po stopama odre?enim carinskom tarifom. Na?elno posmatrano carinsko podru?je predstavlja teritoriju na kojoj se primenjuje odre?eni carinski sistem. Carinske robe su sve stvari koje:
se u carinsko podru?je uvoze odnosno unose ili primaju
se iz tog podru?ja izvoze, odnosno iznose ili šalju
su preko tog podru?ja u tranzitu, odnosno prenose se